Hố cát cho trường mầm non nên dùng cát đã rửa và sàng, hạt tròn, ít bụi, đổ đủ sâu để trẻ đào được; có thành bao bằng gỗ xử lý hoặc nhựa bo tròn mép, đáy có lớp thoát nước, và có nắp đậy kín khi không dùng. Đặt hố ở chỗ có bóng mát, gần vòi nước rửa tay, cách xa cửa lớp đủ để cát không theo chân trẻ vào phòng.
Nếu sân không đủ chỗ cho hố cát xây cố định, khung cát lắp ghép có nắp hoặc bàn chơi cát nước đứng chân là lựa chọn gọn hơn. Ba kiểu này khác nhau về số trẻ chơi cùng lúc, công dọn và giá trị sử dụng, nên trường cần biết mình muốn gì trước khi mua. Bài viết đi theo những câu hỏi người phụ trách mua sắm sẽ gặp: kiểu nào, cát gì, xây ra sao, đậy thế nào, đặt đâu, kèm đồ chơi gì và giữ sạch bằng cách nào.
Hố xây, khung lắp ghép hay bàn cát nước
Ba kiểu dưới đây đều phục vụ chơi cát nhưng cho trải nghiệm và công việc bảo quản khác nhau. Bảng giúp chọn theo diện tích sân và số trẻ.
| Kiểu | Số trẻ chơi cùng | Chiếm chỗ | Công dọn, đậy | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Hố cát xây cố định trên sân | Đông, cả nhóm lớp | Lớn, cố định | Nắp to, nặng; cào và kiểm cát hằng ngày | Trường có sân rộng, có người phụ trách sân |
| Khung cát lắp ghép (gỗ hoặc nhựa) có nắp | Vừa, khoảng một nhóm nhỏ | Vừa, dời được | Nắp nhẹ, đậy nhanh; thay cát dễ hơn | Nhóm trẻ, sân nhỏ, sân nhà |
| Bàn chơi cát nước đứng chân | Ít, vài trẻ đứng quanh | Nhỏ | Đổ cát ra rửa, thay thường xuyên | Hiên lớp, góc sân, lớp nhà trẻ |
Nhiều trường kết hợp: một hố cát lớn ngoài sân cho giờ chơi chung, và một bàn cát nước ở hiên cho những ngày mưa hay cho nhóm trẻ nhỏ. Bàn cát nước cũng là cách thử xem trẻ và cô có thật sự dùng cát nhiều không, trước khi quyết định xây hố lớn.
Chọn cát: hạt, bụi và nguồn
Cát đã rửa và sàng. Cát sông hoặc cát mỏ đã qua rửa, sàng bỏ sỏi, vỏ ốc, rễ cây và tạp chất. Cát xây dựng chưa sàng thường lẫn đá dăm sắc, sạn, mảnh vỡ, không hợp cho trẻ đào bằng tay.
Ít bụi mịn. Bốc một nắm cát khô thả từ ngang ngực xuống: nếu bốc lên một làn bụi rõ, cát có nhiều hạt mịn, dễ bay vào mắt, mũi khi trẻ chơi. Cát cho trẻ nên rơi gọn, ít bụi.
Hạt tròn, mịn tay. Chà cát giữa hai ngón tay: cát hạt tròn mịn tay, không cứa. Cát hạt góc cạnh nặn khuôn kém hơn khi ướt và ráp hơn với da trẻ.
Màu và mùi. Cát mới nên có mùi trung tính. Cát có mùi bùn, mùi hôi, hoặc vệt đen, vệt rỉ là dấu hiệu lẫn hữu cơ hoặc tạp chất, nên đổi lô khác.
Cát màu, cát động lực. Cát nhuộm màu hay cát trộn chất kết dính (cát động lực) bán theo hộp thường dùng trong lớp, trên khay, không dùng thay cát hố ngoài sân. Khi mua loại này, xem nhãn tiếng Việt, độ tuổi khuyến cáo và thành phần.
Lượng cát. Đủ để trẻ đào sâu được một khoảng mà không chạm đáy. Hố quá nông, trẻ đào một lúc đã chạm lớp lót, cát trộn lẫn đất đá bên dưới.
Thành hố, đáy và thoát nước
Thành hố là thứ trẻ ngồi lên, bước qua, va vào nhiều nhất. Gỗ là vật liệu quen thuộc, nhưng phải là gỗ đã xử lý chống mục và mối, mặt trên bào nhẵn, bo tròn cạnh, không có dằm, đinh và ốc phải lõm vào trong. Thành bằng nhựa đúc hoặc bê tông có ốp gỗ, ốp nhựa ở mép trên cũng phổ biến. Tránh gạch trần hoặc bê tông góc vuông không bo, vì trẻ ngã vào cạnh đó là trầy, rách da.
Chiều cao thành vừa đủ giữ cát không tràn ra mà trẻ vẫn bước qua được, không thành một bậc cao phải trèo. Nhiều trường làm mặt thành rộng để trẻ ngồi lên như ghế, đặt xô xẻng lên như bàn, rất tiện cho cô quan sát.
Đáy hố quyết định cát sạch hay thành bùn. Cách làm hay gặp là lót một lớp đá hoặc sỏi thoát nước dưới cùng, phủ vải địa kỹ thuật lên trên để cát không lọt xuống mà nước vẫn thấm qua, rồi mới đổ cát. Nếu nền đất sét thoát nước kém, cần thêm ống hoặc rãnh dẫn nước ra ngoài. Hố cát không thoát được nước sẽ đọng sau mỗi trận mưa, cát ẩm lâu ngày bốc mùi và là nơi muỗi đẻ ở chỗ nước đọng quanh mép. Với khung cát lắp ghép đặt trên nền bê tông, nên chọn loại đáy có lỗ thoát hoặc kê cao một chút cho nước chảy ra.
Nắp đậy và chuyện chó mèo
Hố cát ngoài trời không đậy dễ thành chỗ chó mèo phóng uế. Đây không chỉ là chuyện bẩn: phân chó mèo có thể mang trứng giun sán, và trẻ nhỏ chơi cát hay cho tay lên miệng. Vì vậy nắp đậy không phải phụ kiện mà là phần bắt buộc của hố cát trường học, kể cả khi trường có tường rào, vì mèo vẫn trèo vào được.
Có mấy kiểu nắp. Bạt hoặc lưới căng có khoen buộc vào móc ở thành hố là rẻ và nhẹ, nhưng phải căng chặt để không đọng nước thành vũng giữa bạt. Lưới cho nước mưa và nắng lọt qua, giúp cát khô, nhưng mắt lưới phải đủ nhỏ để mèo không cào xuyên. Nắp gỗ hoặc nhựa cứng chia nhiều tấm nhẹ dễ thao tác, nhưng đậy kín hoàn toàn thì cát dưới nắp có thể ẩm lâu, nên cần mở phơi vào những ngày nắng.
Khi chọn nắp, nghĩ tới người sẽ đậy mở mỗi ngày. Một nắp quá nặng hay quá rườm rà sẽ bị bỏ không đậy chỉ sau vài tuần. Tốt nhất là nắp mà một người lớn đậy được trong một hai phút, có chỗ cất gọn khi mở, và có dây buộc để gió không thổi bay.
Vị trí đặt hố cát
Chọn chỗ đặt trước khi chọn kích thước, vì hố cát cố định rất khó dời:
- Có bóng mát vào giờ chơi chính: bóng cây, mái che hoặc lưới che nắng; cát phơi trưa nắng có thể nóng tới mức trẻ không ngồi được.
- Gần vòi nước hoặc chậu rửa tay để trẻ rửa tay, rửa chân ngay khi rời hố.
- Cách cửa lớp và lối vào phòng một khoảng, có thảm chùi hoặc khu rũ cát ở giữa, giảm cát mang vào phòng.
- Ngoài vùng trống của cầu trượt, xích đu và lối chạy chính.
- Không đặt ngay dưới tán cây rụng nhiều quả, nhựa hay hoa có gai; lá rụng làm cát nhanh bẩn.
- Ở chỗ cô đứng quan sát được cả hố, không bị khuất sau bồn cây hay góc tường.
Với sân nhà, ba mẹ có thể đặt khung cát ở hiên có mái, vừa có bóng mát vừa tránh mưa, miễn có tấm lót dưới để cát không làm trơn sàn gạch. Cát rơi vãi trên gạch men là thứ làm người lớn trượt ngã nhiều hơn cả trẻ, nên quét ngay sau mỗi buổi chơi.
Bàn chơi cát nước: chọn loại nào cho hiên lớp và sân nhà
Bàn chơi cát nước là chiếc bàn đứng chân có một hoặc hai khay lõm, một khay đựng cát, một khay đựng nước, cao vừa tầm trẻ đứng chơi. Món này hợp với lớp nhà trẻ và với nhà có hiên nhỏ, vì gọn, dời được, và cô hay ba mẹ dễ thay toàn bộ cát, nước sau mỗi lần chơi. Trẻ đứng quanh bàn chứ không ngồi trong cát, nên quần áo cũng đỡ bẩn hơn.
Khi chọn, nhìn trước hết vào chiều cao: mép khay phải ngang khoảng thắt lưng hoặc ngực trẻ, để trẻ với tay vào giữa khay mà không phải nhón chân hay cúi gập. Một số mẫu có chân chỉnh được độ cao, dùng được lâu hơn khi trẻ lớn. Chân bàn cần dang rộng hoặc có thanh giằng để bàn không lật khi trẻ tì người vào một bên.
Khay nên làm bằng nhựa dày, mép cuộn tròn, có lỗ xả nước ở đáy với nút đậy để đổ nước ra mà không phải nghiêng cả bàn. Nắp đậy cho từng khay giúp giữ cát sạch khi để ngoài hiên. Với bàn chơi nước, nhớ rằng trẻ nhỏ có thể gặp nguy hiểm ngay cả với lượng nước nông; khay nước chỉ đổ nước khi có người lớn trông, và đổ hết nước sau giờ chơi, không để nước đọng qua đêm.
Đồ chơi đi kèm hố cát nên mua gì
Đồ chơi cát không cần nhiều; quan trọng là chất liệu và kích cỡ hợp với tay trẻ.
- Xẻng, cào, xô nhựa dẻo, mép bo tròn, không có cạnh sắc sau khi đúc; cán đủ ngắn cho tay nhỏ.
- Khuôn đổ cát nhiều hình, sàng lọc, phễu, bình tưới nhỏ cho chơi cát ướt.
- Xe ben, xe xúc cỡ lớn bằng nhựa liền khối, không có chi tiết nhỏ dễ gãy rời.
- Thùng hoặc rổ có lỗ thoát nước để cất đồ chơi cát, cho nước chảy ra sau khi rửa.
- Tránh đồ chơi kim loại mỏng dễ gỉ, đồ có pin, đồ chơi có chi tiết nhỏ cho nhóm dưới 3 tuổi.
Đồ chơi cát nên được rửa và phơi khô định kỳ, nhặt bỏ món nứt vỡ có cạnh sắc. Đồ để lẫn trong cát qua đêm hay bị vùi mất, rồi xuất hiện lại dưới chân trẻ.
Giữ hố cát sạch: việc hằng ngày và định kỳ
Hố cát chỉ tốt khi được giữ sạch. Việc này nên được giao rõ cho một người, có lịch, không để "ai thấy thì làm".
- Trước giờ chơi: mở nắp, nhìn và cào sơ mặt cát tìm phân thú, rác, mảnh vỡ, vật sắc; nhặt bỏ bằng xẻng riêng, không dùng tay trần.
- Sau giờ chơi: gom đồ chơi, cào phẳng, đậy nắp.
- Sau mưa lớn: mở nắp phơi khi trời nắng, kiểm nước đọng ở đáy và quanh mép.
- Định kỳ: đảo cát sâu để cát dưới đáy lên phơi nắng; bổ sung cát bị mang ra ngoài.
- Thay cát khi cát vón, có mùi, lẫn nhiều bụi bẩn, hoặc sau khi phát hiện phân thú ở nhiều chỗ; nhà trường tự đặt chu kỳ dựa trên tình trạng thực tế.
- Ghi lại ngày đổ, ngày thay cát và nguồn cát trong sổ thiết bị để lần sau đặt đúng loại.
Nếu trẻ bị cát vào mắt, cho trẻ chớp mắt và rửa nhẹ bằng nước sạch, không để trẻ dụi. Mắt đỏ, đau, chảy nước kéo dài hoặc trẻ không mở được mắt thì cần đưa đi khám mắt. Vết xước do vật sắc lẫn trong cát cần rửa sạch và báo ba mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng cát biển cho hố cát trường học không?
Cát biển thường lẫn muối, vỏ sò vỡ và tạp chất. Nếu dùng, phải rửa và sàng kỹ. Phần lớn trường chọn cát đã rửa sàng mua theo bao để dễ kiểm chất lượng và đặt lại đúng loại.
Hố cát nên sâu bao nhiêu?
Không có con số bắt buộc chung. Nguyên tắc là đủ sâu để trẻ đào, xây, chôn đồ mà không chạm đáy, cộng thêm lớp thoát nước bên dưới. Hố quá nông nhanh trộn cát với đất đá dưới đáy.
Cát động lực có dùng thay cát ngoài sân được không?
Không nên. Cát động lực là sản phẩm cho chơi trong nhà, trên khay, lượng nhỏ. Ngoài sân nắng mưa, cát động lực nhanh bẩn, vón cục. Khi mua, xem nhãn, độ tuổi khuyến cáo và để ý trẻ nhỏ không cho vào miệng.
Trẻ nhà trẻ có nên chơi hố cát chung với lớp lớn?
Nên có giờ hoặc khu riêng. Trẻ nhỏ hay cho cát vào miệng, dễ bị anh chị vô tình hất cát vào mặt. Bàn cát nước thấp cho nhóm nhỏ, có cô ngồi cạnh, thường hợp hơn.
Có cần rắc thuốc khử trùng vào cát không?
Không nên tự rắc hoá chất vào cát trẻ chơi. Cách giữ sạch chính là đậy nắp, phơi nắng, đảo cát, nhặt bẩn hằng ngày và thay cát khi cần. Nếu nghi cát nhiễm bẩn nặng, thay cát mới.
Khung cát nhựa hình con rùa, con ếch cho sân nhà có ổn không?
Ổn cho trẻ nhỏ chơi có người lớn bên cạnh, vì nhỏ, có nắp, dễ thay cát. Kiểm nắp khít, mép bo tròn, có lỗ thoát nước ở đáy và đặt ở chỗ có bóng mát.