Bé bắt đầu cần bàn chải từ khi chiếc răng đầu tiên nhú lên. Bàn chải cho bé nên có đầu nhỏ vừa miệng, lông rất mềm, cán to dễ cầm; kem đánh răng có fluor dùng lượng bằng hạt gạo cho bé dưới 3 tuổi và bằng hạt đậu cho bé 3–6 tuổi, theo khuyến nghị của các hội nha khoa và nhi khoa như Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ. Bàn chải nên thay khoảng ba đến bốn tháng một lần, hoặc sớm hơn khi lông đã xoè.
Bài này nói về đồ dùng: gạc rơ lưỡi, bàn chải xỏ ngón, bàn chải thường và điện, kem, cốc, giá để, và cách chọn cho bé đi lớp. Lịch khám răng và chuyện sâu răng cụ thể của từng bé là việc của nha sĩ.
Trước khi có răng và khi chiếc răng đầu tiên nhú
Gạc rơ lưỡi, khăn sạch quấn ngón tay. Trước khi mọc răng, nhiều gia đình dùng gạc hoặc khăn mềm thấm nước sạch lau lợi và lưỡi bé sau khi bú. Gạc dùng một lần rồi bỏ; khăn quấn ngón thì giặt sạch mỗi ngày.
Bàn chải xỏ ngón bằng silicone. Là một chiếc “bao ngón” có gai mềm, người lớn xỏ vào ngón trỏ để chải. Tiện cho giai đoạn răng sữa đầu tiên, nhưng gai silicone làm sạch kém hơn lông bàn chải. Bé đã có răng hàm hoặc hay cắn mạnh thì chuyển sang bàn chải có cán, vì cắn vào ngón tay người lớn khá đau.
Bàn chải đầu tiên có cán. Từ khi có vài chiếc răng, một bàn chải đầu rất nhỏ, lông rất mềm, cán dài cho người lớn cầm là đủ. Người lớn chải cho bé; bé có thể cầm thêm một chiếc khác để tập, nhưng không thay được việc chải của người lớn.
Đồ gặm nướu không phải bàn chải. Vòng gặm, đồ chơi mọc răng có gai làm bé dễ chịu khi ngứa lợi, nhưng không có tác dụng làm sạch. Đồ gặm có nước lỏng bên trong nên kiểm vết nứt thường xuyên, và không buộc vào cổ bé bằng dây.
Chọn bàn chải theo độ tuổi
Kích thước miệng, cách cầm và việc ai chải thay đổi rất nhanh trong mấy năm đầu. Bảng dưới là cách chọn thường gặp, mốc tuổi chỉ để tham khảo:
| Giai đoạn | Đầu bàn chải | Lông | Cán và chi tiết khác |
|---|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi, vài răng đầu | Rất nhỏ, tròn | Rất mềm | Cán dài cho người lớn cầm; có thể dùng bàn chải xỏ ngón |
| Khoảng 1–3 tuổi | Nhỏ, đủ phủ một hai răng | Rất mềm hoặc mềm | Cán to, ngắn có chỗ chặn để bé tập cầm; người lớn chải lại |
| Khoảng 3–6 tuổi | Nhỏ đến vừa, tuỳ miệng bé | Mềm | Cán dày, có rãnh bám; bé tự chải, người lớn kiểm và chải lại |
| Bé bắt đầu thay răng | Vừa | Mềm | Có thể dùng bàn chải điện trẻ em nếu bé thích |
Trên bao bì thường có ghi độ tuổi khuyến cáo và độ cứng của lông. Hai thông tin này đáng tin hơn hình nhân vật hoạt hình in trên cán. Nếu bé có miệng nhỏ hơn bạn cùng tuổi, cứ chọn đầu nhỏ hơn một cỡ. Mua hai chiếc cùng lúc, một để người lớn chải, một để bé cầm tập, thường giúp buổi chải răng êm hơn.
Lông, đầu và cán: các chi tiết đáng xem
Lông mềm, đầu lông bo tròn. Lông cứng không làm sạch hơn mà dễ làm đau lợi và mòn men răng. Nhãn ghi “rất mềm” hoặc “mềm” là đủ cho trẻ nhỏ. Nhìn kỹ đầu lông dưới ánh sáng: đầu lông bo tròn, không sắc, không có sợi lông dài thò ra.
Đầu nhỏ, mặt sau trơn. Mặt sau đầu bàn chải nên trơn hoặc có lớp cao su mềm, vì nó cọ vào má trong của bé. Đầu to làm bé ọe, không với được răng trong cùng.
Cán to, có chỗ chặn hoặc vòng chắn. Một số bàn chải tập cho bé nhỏ có vòng chắn hình đĩa ở cổ cán để bé không đưa bàn chải vào quá sâu. Chi tiết này hữu ích với bé thích tự cầm bàn chải đi lại.
Một khối liền. Bàn chải có đèn nhấp nháy, nút nhạc, hình trang trí gắn rời làm tăng số chi tiết có thể rơi ra. Nếu có pin, ngăn pin phải bắt vít.
Nắp chụp đầu bàn chải. Hữu ích khi mang đi, nhưng ở nhà không nên chụp nắp khi lông còn ướt vì lông khó khô, dễ ẩm mốc. Nắp chụp có lỗ thoáng tốt hơn nắp kín.
Bàn chải điện cho trẻ: có cần không
Bàn chải điện dành cho trẻ em thường có đầu nhỏ, lực rung nhẹ, hẹn giờ chải và đôi khi có nhạc để bé chải đủ thời gian. Với bé thích thú, nó giúp buổi chải răng bớt vất vả. Nhưng bàn chải điện không phải là điều kiện để răng sạch: một chiếc bàn chải tay lông mềm, chải đúng cách, đủ lâu, có người lớn kiểm lại vẫn làm tốt việc này.
Nếu mua, chọn loại ghi rõ dành cho độ tuổi của bé, đầu bàn chải thay được và còn bán phổ biến, sạc hoặc ngăn pin kín nước, ngăn pin bắt vít. Bé dưới ba tuổi thường chưa cần bàn chải điện; một số bé còn sợ cảm giác rung. Bàn chải điện chạy pin cúc cần đặc biệt cẩn thận: pin cúc nuốt vào là cấp cứu ngay lập tức, vì pin có thể gây bỏng thực quản trong thời gian ngắn. Nếu nghi bé nuốt pin, gọi 115 và đưa bé đến bệnh viện ngay, không chờ triệu chứng, không cho bé ăn uống hay tự gây nôn.
Khi bé đã có bàn chải điện, vẫn nên giữ một bàn chải tay dự phòng cho lúc hết pin, đi xa, hoặc để mang lên lớp.
Kem đánh răng: lượng dùng và đọc nhãn
Kem đánh răng là phần dễ làm ba mẹ băn khoăn nhất. Những điều cơ bản theo khuyến nghị của các hội nha khoa và nhi khoa lớn:
- Kem có fluor được khuyên dùng từ khi bé mọc răng, vì fluor giúp phòng sâu răng.
- Dưới 3 tuổi: một lượng rất nhỏ, cỡ hạt gạo, phết mỏng lên lông bàn chải.
- Từ 3 đến 6 tuổi: lượng cỡ hạt đậu.
- Người lớn bóp kem, không để bé tự bóp, và để bé nhổ bọt khi đã biết nhổ. Bé chưa biết nhổ thì lau bớt bọt.
- Đọc nhãn: tên sản phẩm, có fluor hay không, độ tuổi khuyến cáo, hướng dẫn dùng, đơn vị chịu trách nhiệm. Hàng nhập khẩu phải có nhãn phụ tiếng Việt.
- Vị kẹo: kem vị ngọt làm bé thích chải hơn nhưng cũng khiến bé muốn nuốt. Chọn vị nhẹ, cất tuýp kem xa tầm tay.
- Kem “nuốt được”, không fluor: có bán, nhưng nên hỏi nha sĩ của bé về việc có dùng hay không, vì mỗi bé có nguy cơ sâu răng khác nhau.
Nếu bé lỡ nuốt một lượng kem nhỏ như lượng dùng hằng ngày, thường không có gì đáng lo. Nếu bé ăn nhiều kem trực tiếp từ tuýp, hãy gọi cơ sở y tế để hỏi, mang theo tuýp kem để đọc thành phần.
Chỉ nha khoa, đồng hồ cát và những món phụ có ích
Chỉ nha khoa có cán cho trẻ. Khi hai răng của bé sát nhau đến mức lông bàn chải không lọt vào kẽ, nha sĩ có thể khuyên làm sạch kẽ răng bằng chỉ. Loại chỉ có cán nhựa nhỏ dễ dùng hơn chỉ cuộn với miệng bé. Người lớn làm cho bé, nhẹ tay, không giật mạnh vào lợi. Hỏi nha sĩ xem bé đã cần chưa.
Đồng hồ cát hoặc hẹn giờ. Một chiếc đồng hồ cát nhỏ đặt cạnh lavabo giúp bé biết chải bao lâu thì đủ, mà không cần màn hình. Chọn loại vỏ nhựa chắc, không phải thuỷ tinh mỏng, đặt ở chỗ bé không với để làm rơi.
Gương thấp hoặc gương nghiêng. Bé tự chải sẽ thích nhìn thấy mình. Một tấm gương an toàn, không vỡ thành mảnh sắc, gắn ở tầm mắt bé đứng trên bậc kê là đủ.
Đèn chiếu sáng nhà tắm đủ. Người lớn kiểm răng cho bé cần nhìn rõ mặt trong răng. Một bóng đèn sáng hơn trên lavabo đôi khi có ích hơn mọi phụ kiện.
Những món không cần. Nước súc miệng cho trẻ nhỏ, kem làm trắng, dụng cụ cạo vôi tại nhà không phải đồ dùng cho bé mầm non. Nếu có ý định dùng, hỏi nha sĩ trước.
Cốc, giá để bàn chải và đồ chải răng cho bé đi lớp
Giá để bàn chải đứng thẳng, thoáng. Bàn chải sau khi chải nên được vẩy khô và cắm đứng, đầu lông hướng lên, ở chỗ thoáng. Hộp kín hay ngăn tủ tối làm lông lâu khô. Giá để xa bồn cầu.
Mỗi bé một bàn chải, các bàn chải không chạm nhau. Trong gia đình, bàn chải của các thành viên nên cách nhau trong giá, không chụm đầu vào cùng một cốc.
Cốc súc miệng riêng. Cốc nhựa nhỏ hoặc inox nhẹ, dễ rửa, đáy rộng. Cốc rửa cùng bát đĩa mỗi ngày, không chỉ tráng nước.
Ở lớp mầm non. Nhiều trường có giá cắm bàn chải theo ký hiệu từng bé và cốc riêng. Ba mẹ hỏi lớp xem có cần mang bàn chải không, loại nào; ghi tên hoặc ký hiệu lên cán. Bàn chải mang lên lớp nên là loại tay, không pin, không nắp kín; nếu lớp dùng kem chung hay riêng, theo đúng hướng dẫn của lớp.
Túi đồ chải răng khi đi xa. Túi có lỗ thoáng hoặc nắp chụp có lỗ, và nhớ lấy bàn chải ra phơi khi đến nơi.
Khi nào thay bàn chải và khi nào đưa bé đi nha sĩ
Các hội nha khoa khuyên thay bàn chải khoảng ba đến bốn tháng một lần, sớm hơn nếu lông đã xoè, cong, bạc màu. Bé hay cắn bàn chải sẽ làm lông xoè nhanh hơn nhiều; khi đó bàn chải chỉ dùng được vài tuần. Nhiều nha sĩ cũng khuyên thay bàn chải sau khi bé ốm. Mua sẵn vài chiếc dự phòng cùng loại giúp việc thay không bị lỡ.
Về lịch khám, các hội nha khoa trẻ em khuyên đưa bé đi khám răng lần đầu khi chiếc răng đầu tiên mọc hoặc trước sinh nhật đầu tiên, sau đó theo lịch nha sĩ hẹn. Ngoài lịch, nên đưa bé đi nha sĩ sớm khi thấy đốm trắng đục hoặc vết nâu đen trên răng, lợi sưng đỏ, chảy máu kéo dài, bé đau khi ăn, hay răng bị gãy, lung lay sau va chạm.
Một lưu ý an toàn: không để bé vừa ngậm bàn chải vừa chạy nhảy. Ngã khi đang ngậm bàn chải có thể gây chấn thương vòm họng. Nếu chuyện đó xảy ra và bé chảy máu nhiều trong miệng, khó nuốt, nói khác giọng hay sốt sau đó, đưa bé đi khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng thì bắt đầu đánh răng?
Bắt đầu chải khi chiếc răng đầu tiên nhú lên, thường trong năm đầu đời. Trước đó có thể lau lợi bằng gạc hoặc khăn mềm sạch. Lúc đầu người lớn chải cho bé bằng bàn chải đầu rất nhỏ, lông rất mềm, với một lượng kem có fluor cỡ hạt gạo.
Bàn chải xỏ ngón có thay được bàn chải thường không?
Bàn chải xỏ ngón tiện cho những chiếc răng đầu tiên và giúp bé quen cảm giác chải. Nhưng gai silicone làm sạch kém hơn lông bàn chải, và bé có răng hàm sẽ cắn vào ngón tay người lớn. Khi bé có nhiều răng, nên chuyển sang bàn chải có cán.
Bé hay nuốt kem đánh răng thì có nên bỏ kem có fluor không?
Lượng kem cỡ hạt gạo hay hạt đậu được tính sẵn cho trường hợp bé nuốt một phần. Điều quan trọng là người lớn bóp kem đúng lượng và cất tuýp kem xa tầm tay. Nếu vẫn lo, hãy hỏi nha sĩ của bé thay vì tự bỏ kem có fluor.
Bao lâu thay bàn chải cho bé một lần?
Khoảng ba đến bốn tháng một lần theo khuyến nghị của các hội nha khoa, và thay sớm hơn khi lông đã xoè, cong. Bé hay cắn bàn chải có thể cần thay sau vài tuần. Nhiều nha sĩ cũng khuyên thay bàn chải sau khi bé ốm.
Có nên mua bàn chải điện cho bé 3 tuổi?
Không bắt buộc. Bàn chải tay lông mềm, chải đúng cách và có người lớn chải lại vẫn đủ. Bàn chải điện có thể giúp bé hứng thú hơn; nếu mua, chọn loại ghi dành cho độ tuổi của bé, lực rung nhẹ, ngăn pin kín và bắt vít, đầu thay thế dễ mua.
Bàn chải của bé để ở đâu cho sạch?
Cắm đứng, đầu lông hướng lên, ở chỗ thoáng và xa bồn cầu, không chụm sát bàn chải của người khác. Không đậy nắp kín khi lông còn ướt. Cốc và giá để bàn chải nên được rửa định kỳ vì đáy cốc hay đọng nước.