Bé dưới một tuổi không cần và không nên nằm gối khi ngủ; nhiều khuyến nghị nhi khoa còn khuyên đợi đến khi bé chuyển từ cũi ra giường, thường quanh 18 tháng đến 2 tuổi, mới cho bé dùng một chiếc gối mỏng, chắc, nhỏ vừa người. Trước đó, đầu bé nằm thẳng trên mặt nệm phẳng là tư thế an toàn nhất. Chăn cũng tương tự: với bé nhỏ, túi ngủ hoặc quần áo ngủ đủ ấm thay được chăn.
Bài này giúp ba mẹ chọn đúng món đồ cho từng giai đoạn: gối đầu tiên, các loại gối định hình nên tránh, túi ngủ, quần áo ngủ và ga nệm, rồi gối chăn khi bé lớn. Đồ ngủ trưa mang lên lớp có bài riêng trong chuyên mục đồ vào năm học. Cách cho bé ngủ, giờ ngủ là chủ đề khác.
Vì sao bé nhỏ không cần gối và khi nào thì cần
Ở trẻ sơ sinh và bé dưới một tuổi, đầu to so với thân và cổ ngắn; khi nằm ngửa trên mặt phẳng, cột sống cổ đã ở tư thế tự nhiên. Một chiếc gối, dù mỏng, lại thêm một vật mềm sát mặt bé, trong khi bé chưa đủ sức hay phản xạ để quay mặt ra khi bị che. Đó là lý do các khuyến nghị ngủ an toàn cho trẻ nhỏ thống nhất: không gối, không đồ mềm trong chỗ ngủ của bé dưới một tuổi.
Gối không giúp đầu bé tròn hơn, không giúp bé ngủ sâu hơn. Cảm giác bé “cần gối” thường đến từ việc người lớn nhìn bé bằng thói quen của người lớn.
Ở Việt Nam, nhiều gia đình có thói quen cho trẻ sơ sinh nằm gối nhỏ, gối vỏ đậu hay khăn gấp lót đầu, và ông bà thường khuyên như vậy vì “cho đầu đẹp”. Khi trao đổi trong nhà, ba mẹ có thể giải thích ngắn gọn rằng khuyến nghị đã thay đổi theo hiểu biết mới về giấc ngủ an toàn của trẻ, và bác sĩ nhi của bé là người phù hợp để trả lời những câu hỏi về hình dạng đầu.
Bé cần gối khi nào? Không có một ngày cụ thể. Dấu hiệu thường thấy là bé đã ngủ giường thấp, hay tự kéo gối của người lớn, gối đầu lên tay hay lên thú bông, và nằm nghiêng nhiều. Lúc đó một chiếc gối mỏng giúp bé thoải mái hơn. Nhiều bé đến tuổi mẫu giáo vẫn ngủ không gối mà không có vấn đề gì; nếu bé không đòi, không cần vội.
Chọn ruột gối đầu tiên cho bé
Gối cho bé khác gối người lớn ở ba điểm: mỏng hơn hẳn, chắc hơn, và kích thước nhỏ vừa vai bé. Ruột gối quyết định độ chắc và cách giặt:
| Ruột gối | Cảm giác khi nằm | Giặt và giữ vệ sinh | Lưu ý cho bé |
|---|---|---|---|
| Bông gòn polyester | Mềm, nhẹ, phồng | Giặt được cả gối nhiều loại, khô nhanh | Dễ xẹp vón sau thời gian dùng; chọn loại mỏng, nhồi chắc |
| Cao su non, foam định hình | Chắc, giữ dáng | Không giặt được ruột, chỉ giặt vỏ | Chọn tấm mỏng, phẳng; tránh loại có rãnh lõm sâu |
| Cao su thiên nhiên (latex) | Đàn hồi, thoáng hơn foam | Không giặt ruột; phơi râm | Không hợp bé có cơ địa dị ứng latex |
| Vỏ đậu xanh, vỏ kiều mạch | Chắc, thoáng, có tiếng sột soạt | Không giặt ruột được, phải phơi; dễ ẩm mốc, có mọt | Vỏ gối phải kín, đường may chắc để hạt không lọt ra |
| Lông vũ | Rất mềm, lún | Khó giặt, giữ bụi | Không hợp với bé nhỏ |
Với gối có ruột dạng hạt như vỏ đậu, kiều mạch, đường may và khoá kéo là điểm cần kiểm kỹ nhất: hạt nhỏ rơi ra là vật bé có thể đưa vào miệng, mũi. Khoá kéo nên nằm trong một nẹp vải che kín hoặc may chết.
Gối chống bẹt đầu, gối chặn, gối chống trào: những món nên cân nhắc
Gối lõm chống bẹt đầu cho trẻ sơ sinh. Đây là món được bán rất nhiều. Các khuyến nghị ngủ an toàn không khuyên dùng gối định hình cho bé ngủ, vì nó vẫn là vật mềm dưới đầu bé. Bẹt đầu nhẹ thường được xử lý bằng cách thay đổi hướng nằm khi thức, cho bé nằm sấp khi thức có người lớn trông; nếu lo lắng, hỏi bác sĩ nhi.
Gối chặn hai bên giữ bé nằm ngửa. Đệm định vị, gối chặn hai bên từng được quảng cáo giúp bé không lật. Một số cơ quan quản lý đã cảnh báo không dùng loại này vì bé có thể trượt, úp mặt vào đệm.
Đệm dốc, gối chống trào ngược. Mặt nằm nghiêng làm bé trượt xuống, cằm gập vào ngực. Nếu bé có trào ngược nhiều, đó là việc cần bác sĩ đánh giá, không phải giải quyết bằng gối.
Gối ôm, thú bông có gối. Đẹp và dễ thương nhưng là đồ mềm trong chỗ ngủ. Dành chúng cho lúc bé chơi, ngoài giờ ngủ, khi bé đã lớn.
Lúc nào những món này được dùng. Một số dụng cụ có chỉ định riêng cho bé có vấn đề sức khoẻ cụ thể, và khi đó phải theo hướng dẫn của bác sĩ đang điều trị. Ngoài trường hợp ấy, ba mẹ không cần mua, kể cả khi chúng có mặt trong các danh sách đồ sơ sinh được chia sẻ trên mạng.
Túi ngủ và quấn chũn: thay chăn cho bé nhỏ
Túi ngủ là gì. Túi ngủ giống một chiếc áo không tay nối liền với túi chân, bé mặc vào, kéo khoá. Bé được giữ ấm mà không có tấm chăn rời nào có thể trùm lên mặt.
Chọn cỡ theo người bé, không theo tuổi. Cổ và nách túi ngủ phải vừa, để bé không tụt xuống bên trong túi. Túi quá rộng là túi không an toàn. Phần dưới túi đủ rộng để hông và chân bé cử động, co lên dễ dàng.
Độ dày theo nhiệt độ phòng. Một số hãng ghi chỉ số TOG cho biết độ ấm của túi; số càng cao càng ấm. Ở phần lớn vùng của Việt Nam, túi mỏng bằng vải cotton thoáng thường đủ; vùng núi phía Bắc mùa đông cần túi dày hơn. Luôn kiểm gáy bé để biết bé đang vừa ấm hay quá nóng.
Không có mũ trùm, không có dây. Túi ngủ cho bé không được có mũ trùm đầu, dây buộc hay chi tiết trang trí dễ rời.
Quấn chũn chỉ cho giai đoạn đầu. Khăn quấn hoặc túi quấn giữ tay bé sơ sinh. Ngừng quấn ngay khi bé có dấu hiệu bắt đầu lật; khi đó chuyển sang túi ngủ để hai tay bé tự do. Phần hông không được quấn chặt, chân bé phải co lên được.
Quần áo ngủ, ga và tấm lót chống thấm cho bé dưới 1 tuổi
Khi không dùng gối và chăn, độ ấm và độ khô của bé nằm ở quần áo ngủ, ga và lớp chống thấm. Đây là những món nên chọn kỹ:
- Quần áo ngủ liền thân: vải cotton mềm, đường may phẳng, cúc bấm hoặc khoá kéo có nẹp che; không mũ trùm, không dây buộc, không nơ đính dễ rời.
- Độ dày theo phòng: phòng mát thì một lớp đồ dài tay cộng túi ngủ mỏng; trời nóng chỉ cần đồ ngắn tay mỏng. Thêm lớp áo tốt hơn đắp thêm chăn.
- Bao tay, bao chân: chỉ dùng loại có chun mềm, không quá chặt; kiểm mặt trong không có sợi chỉ thừa có thể quấn quanh ngón.
- Ga chun bọc nệm: đúng cỡ nệm, bọc kín bốn góc, kéo không bật ra. Nên có vài chiếc để thay khi bé trớ sữa hay tã tràn.
- Tấm lót chống thấm: đặt dưới ga, phẳng, vừa mặt nệm, không nhăn, không dùng tấm ni lông rời hay tấm lót có mép lỏng.
- Đọc nhãn vải: thành phần sợi, hướng dẫn giặt, đơn vị chịu trách nhiệm; giặt trước lần mặc đầu tiên.
Nhiều nhà xếp sẵn một bộ ga, tấm lót và quần áo ngủ dự phòng cạnh cũi. Khi phải thay giữa đêm, có sẵn đồ thay giúp không ai phải tạm lót khăn, lót chăn dưới bé cho qua đêm.
Khi bé chuyển ra giường: gối, chăn và ga cho bé từ khoảng 2 tuổi
Khi bé rời cũi để ngủ giường thấp hoặc ngủ cùng giường lớn với anh chị, bộ đồ ngủ thay đổi theo. Lúc này bé đã tự lật, tự kéo chăn ra khỏi mặt, nên một chiếc chăn mỏng và một chiếc gối nhỏ có thể dùng được. Nguyên tắc vẫn là ít và mỏng: một gối, một chăn nhẹ, không xếp nhiều gối trang trí hay thú bông to quanh đầu bé.
Chăn cho bé nên nhẹ, khổ vừa người, vải thoáng như cotton hay vải sợi tre cho phần lớn thời gian trong năm; chăn bông dày chỉ cần cho vùng lạnh vào mùa lạnh, và vẫn phải nhẹ đủ để bé tự đạp ra. Chăn không có tua rua, không có dây trang trí, không đính nút hay hạt.
Ga giường nên là loại ga chun bọc kín mép nệm, không lỏng tuột. Nệm của bé vẫn nên phẳng và chắc chứ không phải nệm thật mềm. Giường thấp hoặc giường có thanh chắn một bên giúp bé không lăn xuống; khe giữa thanh chắn và mép nệm cũng phải hẹp như khe nệm của cũi.
Bé có thể muốn mang một món đồ quen như khăn nhỏ hoặc thú bông lên giường. Ở tuổi này, một món nhỏ, mềm, không có chi tiết rời là chấp nhận được. Món đồ ấy nên giặt được, vì bé sẽ ôm nó mỗi đêm.
Kiểm khi mua, giặt và thay gối, chăn, túi ngủ
Đồ ngủ của bé tiếp xúc với mặt, mũi bé nhiều giờ mỗi ngày. Một vài bước kiểm và chăm sóc đơn giản:
- Khi mua, đọc nhãn: thành phần vải và ruột, hướng dẫn giặt, kích thước, đơn vị chịu trách nhiệm.
- Ngửi: ruột foam hay vải in có mùi hoá chất nồng thì giặt trước, phơi thoáng; mùi không hết thì đổi.
- Kéo thử đường may, khoá kéo, nút: không bung, không có chỉ thừa dài, khoá kéo có nẹp che.
- Giặt vỏ gối, chăn, túi ngủ trước lần dùng đầu và giặt định kỳ; ruột gối không giặt được thì phơi nơi thoáng, tránh nắng gắt nếu là foam, cao su.
- Với gối hạt, mở khoá kiểm hạt định kỳ: hạt ẩm, đổi màu, có mọt thì thay toàn bộ ruột.
- Thay gối khi ruột vón cục, xẹp không phồng lại, có vết ố vàng hay mùi; thay túi ngủ khi bé đã to hơn cỡ túi.
Đồ ngủ được cho lại hoặc mua cũ thường ổn với vỏ gối, chăn mỏng còn tốt sau khi giặt kỹ. Ruột gối đã dùng lâu thì nên mua mới.
Một thói quen nhỏ đáng giữ: mỗi lần thay ga, nhìn lại toàn bộ chỗ ngủ của bé như lần đầu sắp đặt, bỏ ra những gì đã lọt vào từ lúc nào không hay như gối người lớn, chăn dày, thú bông mới được tặng, dây sạc điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh có cần gối không?
Không. Các khuyến nghị ngủ an toàn khuyên bé dưới một tuổi ngủ ngửa trên mặt nệm phẳng, chắc, không gối, không đồ mềm. Gối, kể cả gối lõm chống bẹt đầu, là vật mềm sát mặt bé. Nếu lo về hình dạng đầu của bé, hãy hỏi bác sĩ nhi thay vì mua gối.
Bé 2 tuổi nên dùng gối dày bao nhiêu?
Gối cho bé tuổi này nên mỏng hơn gối người lớn rất nhiều, chỉ đủ để đầu và cổ thẳng hàng với thân khi bé nằm nghiêng. Ấn tay vào giữa gối, gối chắc và không lún sâu là vừa. Nếu bé đẩy gối ra và ngủ không gối, không có gì phải lo.
Túi ngủ có làm bé nóng không?
Túi ngủ có nhiều độ dày. Với khí hậu nóng, chọn túi cotton mỏng, không tay, và cho bé mặc đồ mỏng bên trong. Kiểm gáy và lưng bé: ấm là vừa, ướt mồ hôi là quá nóng. Tay chân hơi mát là bình thường, không phải dấu hiệu bé lạnh.
Gối vỏ đậu xanh có tốt cho bé không?
Gối vỏ đậu chắc, thoáng và quen thuộc với nhiều gia đình. Điểm cần lưu ý là không giặt được ruột, dễ ẩm mốc hay có mọt nếu không phơi thường xuyên, và vỏ gối phải kín để hạt không lọt ra. Chỉ dùng cho bé đã đến tuổi nằm gối.
Bé đổ mồ hôi nhiều khi ngủ có nên bỏ túi ngủ không?
Không nhất thiết bỏ, mà nên đổi sang túi mỏng hơn hoặc bớt một lớp áo bên trong, và kiểm nhiệt độ phòng. Gáy và lưng bé ướt mồ hôi là dấu hiệu đang quá nóng. Nếu bé vẫn đổ mồ hôi nhiều dù phòng mát, mặc mỏng, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Bao lâu thì nên thay gối cho bé?
Không có mốc chung. Thay khi ruột vón cục, xẹp không phồng lại, có mùi hay ố vàng, hoặc khi bé lớn và gối không còn vừa. Với gối hạt, kiểm ruột thường xuyên và thay ngay khi thấy ẩm, mốc, mọt. Vỏ gối giặt định kỳ cùng ga giường.