Bút sáp cho bé nên chọn theo cách bé đang cầm bút chứ không chỉ theo tuổi: bé còn nắm cả bàn tay dùng sáp thân to, ngắn, khó gãy; bé đã cầm bằng ba ngón dùng sáp thường, sáp vặn hoặc bút chì màu thân tam giác. Sáp dầu và sáp lụa cho màu đậm, mềm, đẹp hơn nhưng dễ lem, hợp bé mẫu giáo hơn bé nhà trẻ. Loại nào cũng cần nhãn tiếng Việt, tuổi khuyến cáo và thông tin về chất liệu.
Bút sáp là món đồ đầu tiên của góc vẽ, mua nhiều nhất và cũng bị bỏ phí nhiều nhất: gãy vụn sau vài ngày, màu nhạt phải tô mạnh, hoặc lem ra tay, ra áo. Bài này giúp ba mẹ và cô giáo hiểu các loại sáp khác nhau ở đâu, đọc nhãn những gì, và mua cho lớp thì tính thế nào.
Sáp thường, sáp dầu, sáp lụa, sáp vặn và bút chì màu khác nhau ra sao
Tên gọi trên thị trường khá lộn xộn, cùng một loại có nơi gọi thế này, nơi gọi thế khác. Nhìn vào chất liệu và cảm giác khi vẽ thì dễ phân biệt hơn:
| Loại | Chất liệu | Cảm giác khi vẽ | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sáp thường | Sáp parafin trộn bột màu | Cứng, màu nhạt vừa, phải tô mạnh mới đậm | Rẻ, sạch tay, dễ gãy nếu thân mảnh |
| Sáp dầu | Sáp và dầu trộn bột màu | Mềm, màu đậm, tán được bằng ngón tay | Lem tay, dính dầu lên áo, khó tẩy |
| Sáp lụa | Sáp mềm có thể tan một phần trong nước | Trơn, đậm, quét cọ ướt lên thành hiệu ứng màu nước | Dễ mòn nhanh, cần vặn hoặc gọt |
| Sáp vặn | Ruột sáp trong ống nhựa có núm vặn | Không bẩn tay, không cần gọt | Bé hay vặn ra hết rồi bẻ gãy |
| Bút chì màu | Lõi màu bọc gỗ hoặc nhựa | Nét mảnh, chính xác, màu nhạt hơn sáp | Cần gọt, ngòi gãy, hợp tay đã khéo |
Không có loại nào "tốt nhất" cho mọi bé. Một góc vẽ ở nhà cho bé ba bốn tuổi thường chỉ cần một hộp sáp thường thân to và một hộp sáp dầu hoặc sáp lụa để bé thấy hai kiểu màu khác nhau. Bút chì màu nên đợi tới khi bé tự cầm bút bằng đầu ngón tay, thường vào khoảng bốn tuổi trở lên.
Chọn theo cách cầm bút, không chỉ theo tuổi
Bé nắm cả bàn tay (thường khoảng 1–2 tuổi). Bé cầm bút như cầm cái thìa, nắm chặt và vẽ bằng cả cánh tay. Bút sáp thân to, ngắn, hình trụ hoặc hình quả trứng, hình khối, giúp bé nắm vững và khó bẻ gãy. Sáp mảnh dài kiểu thông thường sẽ gãy làm đôi chỉ sau vài lần ấn.
Bé cầm bằng các ngón, cổ tay còn cứng (khoảng 2–3 tuổi). Bé bắt đầu cầm bằng đầu các ngón nhưng lòng bàn tay úp xuống. Sáp thân to vừa, dài khoảng một gang tay bé là hợp. Có thể bẻ đôi bút sáp dài: thân ngắn buộc bé dùng đầu ngón nhiều hơn.
Bé cầm ba ngón (khoảng 3–4 tuổi trở lên). Ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa giữ bút, cử động từ cổ tay. Lúc này sáp thường, sáp vặn, bút chì màu thân tam giác đều dùng được. Thân tam giác giúp ngón tay tự rơi đúng vị trí mà không cần ai sửa tay.
Bé thuận tay trái. Bút sáp và bút chì không phân biệt tay, nhưng sáp dầu dễ lem khi bàn tay trái kéo qua nét vừa vẽ. Với bé thuận tay trái, sáp thường và bút chì màu ít bị bẩn tay hơn.
Mốc tuổi chỉ để tham khảo. Mỗi bé đi qua các kiểu cầm bút với tốc độ khác nhau. Không cần ép bé cầm "đúng"; chọn bút cho vừa tay bé hiện tại là đủ. Nếu bé gần sáu tuổi vẫn rất khó cầm bút, có thể hỏi cô giáo hoặc bác sĩ nhi để được đánh giá thêm.
Đọc nhãn hộp bút sáp và bút chì màu
Bút sáp và bút chì màu nằm ở ranh giới giữa đồ chơi và văn phòng phẩm, nên hộp ở Việt Nam ghi thông tin không đồng đều. Ba mẹ có thể kiểm lần lượt:
- Nhãn tiếng Việt và đơn vị chịu trách nhiệm. Có tên, địa chỉ nhà sản xuất hoặc nhập khẩu, xuất xứ. Đây là điều tối thiểu để đổi trả và truy nguồn khi có vấn đề.
- Độ tuổi khuyến cáo. Bút chì màu và sáp vặn thường ghi từ 3 tuổi trở lên vì có chi tiết nhỏ như nắp, núm vặn, phần gỗ gọt ra.
- Thông tin không độc. Một số hộp ghi đạt tiêu chuẩn về giới hạn kim loại nặng của nước ngoài, ví dụ bộ tiêu chuẩn an toàn đồ chơi châu Âu EN 71. Đó là thông tin hữu ích, nhưng ba mẹ nên hiểu đây là công bố của nhà sản xuất.
- Dấu hợp quy CR. Nếu sản phẩm được bán như đồ chơi trẻ em thì thuộc phạm vi QCVN 3:2019/BKHCN. Bút màu xếp vào văn phòng phẩm có thể không mang dấu này; đừng mặc định thiếu dấu là hàng lậu, nhưng cũng đừng coi hộp không có thông tin gì là chấp nhận được.
- Lớp sơn ngoài thân bút chì. Bé hay gặm đuôi bút. Bút có lớp sơn bong tróc, mùi sơn nồng thì đổi loại khác.
Khi mua cho trường, có thể đề nghị nhà cung cấp gửi kèm phiếu kết quả thử nghiệm hoặc hồ sơ công bố của lô hàng. Quy định về nhãn và về đồ chơi có thể thay đổi, nên kiểm văn bản hiện hành khi lập hồ sơ mua sắm.
Màu đậm hay nhạt, bút gãy hay bền: thử trước khi mua số lượng lớn
Hai hộp bút sáp cùng số màu có thể khác nhau rất nhiều khi vẽ. Hộp có tỷ lệ sáp cao, bột màu ít thì trẻ phải ấn rất mạnh mới thấy màu, tay mỏi, bút gãy, và bé nhanh chán. Hộp tốt cho màu lên đều ngay với lực tay bình thường của một bé ba bốn tuổi. Cách thử đơn giản: vẽ một ô vuông nhỏ bằng mỗi màu trên giấy trắng thường, so độ phủ và xem có vụn sáp bong ra nhiều không.
Độ bền thì thử bằng cách ấn đầu bút xuống mặt bàn với lực vừa phải. Sáp thân mảnh gãy ngay ở lần đầu là sẽ gãy suốt trong lớp. Với bút chì màu, gọt thử một cây: lõi màu bị vỡ vụn liên tục khi gọt, hoặc lõi lệch tâm trong thân gỗ, là lỗi sản xuất, cả hộp sẽ hao rất nhanh.
Số lượng màu cũng là chuyện cần cân nhắc. Hộp 8 đến 12 màu là đủ cho trẻ mầm non; hộp 48, 64 màu nhiều sắc gần giống nhau làm bé mất thời gian chọn và hộp rất khó cất gọn. Với lớp học, mua hộp lớn một màu (nhiều cây cùng màu) để bổ sung những màu mau hết như đỏ, xanh dương, đen, thay vì mua lại cả hộp đủ màu.
Mua bút sáp cho lớp: chia theo bàn hay theo bé
Ở lớp có hai cách chia bút phổ biến, mỗi cách có ưu nhược riêng. Khi lập danh sách mua, nên quyết định trước cách chia, vì số lượng và loại hộp phụ thuộc vào đó:
- Chia theo bàn: mỗi bàn bốn đến sáu bé dùng chung một khay nhiều màu. Tiết kiệm, cô dễ thu dọn, trẻ tập chờ và đổi màu cho nhau. Cần khay có ngăn và mua nhiều cây mỗi màu.
- Chia theo bé: mỗi bé một hộp có ghi tên. Bé tự giữ đồ của mình, ít tranh giành, nhưng tốn hơn và hộp hay bị lẫn, rơi mất bút.
- Kết hợp: bút sáp thường để chung theo bàn, sáp dầu hoặc bút chì màu theo bé vì dễ hỏng hơn.
- Dự phòng: giữ một hộp màu lẻ để thay bút gãy hoặc mất trong năm, đỡ phải mua cả bộ.
- Đồng nhất loại: nếu phụ huynh tự mua, cô gửi trước danh sách ghi rõ loại (thân to hay thường, số màu) để cả lớp giống nhau.
Những mẩu bút sáp gãy quá ngắn không cần vứt ngay; cô có thể gom vào một hộp riêng cho bé nhỏ tập tô trên mảng lớn. Mẩu ngắn hơn đốt ngón tay của trẻ thì bỏ, vì đã đủ nhỏ để gây hóc với bé dưới ba tuổi.
Sáp ong, sáp đậu nành, sáp "hữu cơ": có đáng mua hơn sáp thường không
Đây là khác biệt về nguyên liệu nền, không phải chứng nhận an toàn. Sáp ong hay sáp đậu nành thay cho sáp parafin gốc dầu mỏ, còn bột màu bên trong vẫn là bột màu. Chữ "tự nhiên", "hữu cơ" trên hộp là lời giới thiệu của người bán; muốn biết có an toàn hay không vẫn phải đọc thành phần, đơn vị chịu trách nhiệm và thông tin thử nghiệm như mọi hộp bút khác.
Cảm giác vẽ khác thật. Sáp ong thường cứng hơn, nét trong và mảnh hơn, phải tô nhiều lớp mới đậm. Sáp đậu nành mềm hơn, dễ lên màu nhưng cũng mau mòn. Bé mới tập vẽ có khi thấy sáp ong khó dùng hơn sáp thường thân to.
Mùi và dị ứng. Sáp ong có mùi mật nhẹ, có bé thích nên lại muốn nếm. Bé có tiền sử dị ứng với sản phẩm từ ong thì hỏi bác sĩ trước khi cho dùng thường xuyên.
Khi nào đáng chọn. Nếu gia đình muốn hạn chế sản phẩm gốc dầu mỏ hoặc bé thích màu trong, nhẹ, thì sáp ong là một lựa chọn hợp lý. Nếu mục tiêu chỉ là an toàn, một hộp sáp thường có nhãn đầy đủ, nguồn rõ ràng đã đáp ứng điều đó.
Tẩy vết bút sáp trên tường, trên bàn và trên quần áo
Vết sáp trên tường sơn nước là chuyện nhà nào có bé cũng gặp. Cách nhẹ nhàng nhất là dùng máy sấy tóc thổi hơi ấm vào vết sáp trong vài chục giây cho sáp mềm, rồi lau bằng khăn khô, sau đó lau lại bằng khăn ẩm có chút nước rửa chén. Một cách khác là chấm một ít bột baking soda lên khăn ẩm rồi chà nhẹ theo vòng tròn. Mút lau đa năng loại trắng (mút melamine) tẩy rất nhanh nhưng cũng mài mòn lớp sơn, nên thử ở góc khuất trước.
Trên mặt bàn gỗ phủ sơn hoặc mặt nhựa, sáp thường lau được bằng khăn ẩm và nước rửa chén. Sáp dầu bám dầu nên cần thêm vài giọt dầu ăn để làm tan vết, sau đó mới rửa sạch dầu bằng nước rửa chén. Tránh dùng xăng, dầu hoả hay dung môi mạnh trong phòng của trẻ; mùi và hơi của chúng còn đáng lo hơn vết sáp.
Với quần áo, cạo bớt phần sáp nổi bằng thẻ nhựa, đặt mặt vải có vết úp xuống trên vài lớp giấy, là nhẹ mặt sau để giấy hút sáp tan, thay giấy nhiều lần, sau đó mới giặt. Nếu lỡ giặt máy chung với một cây bút sáp trong túi áo, kiểm lồng máy giặt và cả mẻ đồ trước khi cho vào máy sấy, vì nhiệt sẽ làm vết sáp loang rộng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bé 1 tuổi đã cho dùng bút sáp được chưa?
Nhiều hộp sáp thân to ghi tuổi từ 1 hoặc từ 18 tháng. Nếu cho bé dùng, chọn loại thân to khó gãy, ngồi cạnh suốt lúc bé vẽ và cất ngay sau đó. Bé ở tuổi này thường cắn bút nhiều hơn vẽ, nên đừng lo nếu bé chỉ nguệch ngoạc vài nét.
Sáp dầu có độc hơn sáp thường không?
Sáp dầu không mặc nhiên độc hơn; khác biệt chính là có thêm dầu nên mềm, đậm và dễ lem. Điều quyết định an toàn vẫn là nguồn gốc rõ ràng, nhãn đủ thông tin và tuổi khuyến cáo. Sáp dầu dính lên áo khó giặt hơn, nên cho bé mặc áo choàng khi vẽ.
Sáp lụa có thật sự vẽ thành màu nước được không?
Sáp lụa tan một phần trong nước, nên khi quét cọ ướt lên nét sáp, màu loang ra giống màu nước. Hiệu ứng rõ hay mờ tuỳ sản phẩm và tuỳ loại giấy. Với bé mầm non, nên dùng giấy dày để giấy không nhăn rách khi gặp nước.
Bé thích ăn bút sáp thì phải làm sao?
Bé nhỏ gặm bút sáp khá thường gặp. Nếu bé chỉ cắn một mẩu nhỏ của bút sáp có nhãn rõ ràng, thường chỉ cần cho bé uống nước và theo dõi. Nếu bé ho sặc, khó thở, cần đưa đi cấp cứu ngay. Để phòng, chọn sáp thân to, ngồi cạnh khi bé vẽ và cất hộp sau khi chơi.
Có nên mua bút chì màu cho bé 3 tuổi không?
Có thể, nhưng nên chọn thân tam giác hoặc thân to, lõi dày, và để người lớn gọt bút. Nhiều bé ba tuổi thấy bút chì màu nhạt và mỏi tay hơn sáp. Nếu bé chưa hứng thú, cứ để sáp làm đồ vẽ chính và thêm bút chì màu sau.
Bút sáp có hạn dùng không?
Bút sáp và bút chì màu không hỏng nhanh như đất nặn hay màu nước, nhưng để lâu ở nơi nóng ẩm có thể chảy dầu, mốc vỏ giấy hoặc đổi màu. Cất hộp ở chỗ khô, tránh nắng; bút sáp có mùi lạ, đổi màu hoặc mốc thì nên bỏ.