Pin cúc áo, nhất là loại pin lithium dạng đồng xu, là một trong những vật nguy hiểm nhất với trẻ nhỏ trong nhà: khi bị nuốt và kẹt lại ở thực quản, dòng điện từ pin gây phản ứng hoá học làm bỏng mô xung quanh, có thể gây tổn thương nặng chỉ trong khoảng hai giờ. Vì vậy đồ chơi dùng pin cúc áo phải có ngăn pin khoá bằng vít, và chỉ cần nghi bé nuốt pin là đưa bé đi cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng.
Pin cúc áo không chỉ nằm trong đồ chơi. Nó có trong điều khiển từ xa, cân điện tử, nhiệt kế, thiệp nhạc, nến điện tử, chìa khoá xe. Bài này giúp ba mẹ kiểm ngăn pin khi mua đồ chơi, quản lý pin trong nhà, biết những dấu hiệu cần đưa bé đi viện và những việc không nên làm trong lúc hoảng.
Vì sao pin cúc áo nguy hiểm hơn một chi tiết nhỏ thông thường?
Một hạt nhựa nhỏ bị nuốt thường đi qua đường tiêu hoá rồi ra ngoài, trừ khi nó chặn đường thở. Pin cúc áo khác ở chỗ nó còn năng lượng. Khi pin nằm trong môi trường ẩm như thực quản, dòng điện giữa hai cực tạo ra chất kiềm ở phía cực âm, ăn mòn niêm mạc từ bên trong. Pin càng lớn và điện áp càng cao thì càng dễ kẹt và tổn thương càng nhanh; loại pin lithium cỡ khoảng 2 cm, điện áp 3V, là loại đáng lo nhất.
Điều đáng sợ là giai đoạn đầu bé có thể gần như bình thường: vẫn chơi, vẫn thở, chỉ hơi quấy hoặc chảy nước dãi. Nhiều ca chỉ được phát hiện khi tổn thương đã nặng. Vì vậy các tổ chức nhi khoa và các cơ quan an toàn sản phẩm ở nhiều nước đều nhấn mạnh một nguyên tắc: nghi ngờ là đủ để đi cấp cứu, không đợi chắc chắn.
Pin "hết" vẫn nguy hiểm. Một viên pin không còn đủ sức chạy đồ chơi vẫn có thể còn đủ điện để gây bỏng. Pin nhét vào mũi, tai cũng gây tổn thương tại chỗ, không chỉ pin nuốt vào.
Mấy năm gần đây, một số nước như Úc và Hoa Kỳ đã ban hành quy định bắt buộc riêng cho sản phẩm dùng pin cúc áo, đòi ngăn pin phải chắc và bao bì pin phải khó mở với trẻ. Ở Việt Nam, đồ chơi dùng pin chịu yêu cầu của quy chuẩn an toàn đồ chơi; còn các vật dụng khác trong nhà thì không phải món nào cũng có ngăn pin chắc chắn, nên ba mẹ cần tự kiểm.
Pin cúc áo nằm ở đâu trong nhà?
Phần lớn các ca trẻ nuốt pin không đến từ đồ chơi mà từ vật dụng gia đình để trong tầm tay. Đi một vòng quanh nhà với bảng này sẽ thấy pin nhiều hơn ba mẹ nghĩ:
| Vật dụng | Pin nằm ở đâu | Điều cần kiểm |
|---|---|---|
| Điều khiển tivi, điều hoà, quạt | Ngăn pin sau lưng; loại mỏng thường dùng pin dạng đồng xu | Nắp có vít hay chỉ trượt; bé bóc ra được không |
| Cân điện tử, nhiệt kế, máy đo | Ngăn pin dưới đáy | Cất chỗ cao; kiểm nắp sau mỗi lần thay pin |
| Chìa khoá xe, khoá cửa điện tử | Trong vỏ chìa, vỏ hay bật ra khi rơi | Không đưa chìa khoá cho bé cầm chơi |
| Thiệp nhạc, đồ trang trí phát sáng | Gắn bằng băng dính hoặc khe hở | Thường không có nắp; bỏ hoặc cất xa trẻ |
| Nến điện tử, đèn nháy nhỏ | Ngăn pin vặn hoặc trượt | Thử xem bé có vặn được không |
| Đồ chơi phát sáng, phát nhạc | Ngăn pin trên thân | Phải có vít; vít phải bắt chặt |
| Vỉ pin dự phòng | Trong ngăn kéo, trên bàn | Cất trong hộp có khoá hoặc chỗ cao |
Đồ trang trí dịp lễ, Tết, Trung thu, sinh nhật là nhóm đáng lo vì xuất hiện ngắn ngày, rẻ, thường không có nhãn, ngăn pin sơ sài. Thiệp nhạc và đồ phát sáng mua ở chợ đêm, cổng trường nên được người lớn giữ hoặc tháo pin ra trước khi đưa cho bé.
Kiểm ngăn pin của đồ chơi khi mua: làm theo các bước
Tiêu chuẩn an toàn đồ chơi thường yêu cầu ngăn pin của đồ chơi cho trẻ nhỏ phải khó mở với trẻ: cần dụng cụ như tua vít mới mở được, hoặc cần hai thao tác cùng lúc mà trẻ nhỏ không làm nổi. Khi mua, ba mẹ có thể tự kiểm:
- Lật đồ chơi tìm ngăn pin. Đọc trên nhãn món đồ dùng loại pin gì; nếu là pin dạng đồng xu, kiểm càng kỹ.
- Xem nắp ngăn pin có vít không. Nắp chỉ cài lẫy, bấm hoặc trượt bằng ngón tay là không đạt yêu cầu với đồ chơi cho trẻ nhỏ.
- Nếu có vít, xem vít bắt vào ren chắc chắn hay chỉ để cho có, vặn nhẹ vài vòng đã lỏng.
- Thử bóp, vặn, thả rơi nhẹ món đồ lên sàn: nắp có bật ra không, thân có nứt không.
- Kiểm pin đi kèm sẵn trong máy có được cố định không, có lấy ra được qua khe hở nào khác không.
- Món đồ chơi giá rẻ, không nhãn, ngăn pin dán bằng băng dính: không mua cho trẻ nhỏ.
Sau mỗi lần thay pin, kiểm lại rằng vít đã bắt đủ và nắp khít. Nhiều gia đình thay pin xong để vít trên bàn "lát vặn sau" rồi quên; ngăn pin không có vít là ngăn pin mở.
Thay pin, cất pin và bỏ pin cũ: những thói quen nên có
Phần lớn rủi ro nằm ở pin rời, không phải pin đã nằm trong máy. Các thói quen sau giúp giảm đáng kể khả năng bé cầm được pin:
- Người lớn thay pin, ở chỗ cao, không thay pin trên sàn hay trên giường khi bé đang ở cạnh.
- Pin mới để trong vỉ gốc, cất trong hộp có nắp, đặt chỗ cao hoặc tủ có khoá. Không để pin rời trong ngăn kéo thấp, đĩa đựng chìa khoá, hộp bút.
- Pin cũ tháo ra thì dán băng dính bọc kín hai mặt ngay, cho vào lọ có nắp, rồi đem tới điểm thu gom pin. Không vứt vào thùng rác trong nhà nơi bé lục được.
- Đếm số pin: tháo ra mấy viên, lắp vào mấy viên. Thiếu một viên thì tìm cho bằng được.
- Giải thích cho trẻ lớn hơn rằng pin không phải đồ chơi, không đưa pin cho em.
- Báo cho ông bà, người giúp việc, người trông trẻ về những món trong nhà có pin cúc áo.
Pin cúc áo cũng không nên để chung với vật kim loại như chìa khoá, đồng xu, vì có thể chập điện, nóng lên. Pin phồng, rỉ, chảy nước thì tháo ra bằng găng tay hoặc giấy, không để da bé chạm vào.
Một mẹo nhỏ nhiều gia đình áp dụng là chọn một chỗ duy nhất trong nhà để giữ pin, cả pin mới lẫn pin cũ chờ đem đi thu gom, và mọi người trong nhà đều biết chỗ đó. Pin không có chỗ cố định thì sẽ nằm rải rác khắp nơi: trên nóc tủ lạnh, trong túi áo, cạnh bồn rửa, và một ngày nào đó trong tay bé.
Những kiểu đồ chơi dùng pin cúc áo nên tránh cho trẻ nhỏ
Đồ chơi phát sáng nhỏ cầm tay. Que phát sáng, nhẫn phát sáng, kẹp tóc có đèn, giày đồ chơi nháy đèn thường dùng pin cúc áo trong một thân nhựa mỏng. Thân nhỏ nghĩa là khó bắt vít chắc, và chỉ cần bé cắn vỡ vỏ là pin lộ ra.
Đồ chơi mua theo mùa, theo dịp. Lồng đèn điện tử, mặt nạ có đèn, đồ chơi bán ở hội chợ, cổng trường thường rẻ, không nhãn, ngăn pin dán bằng băng dính hoặc chỉ cài lẫy. Nếu đã lỡ mua, người lớn giữ và bật cho bé xem, không đưa cho bé dưới 3 tuổi cầm.
Đồ chơi có ngăn pin mở bằng đồng xu. Một số món có nắp vặn bằng khe, dùng đồng xu xoay là mở. Với trẻ lớn biết dùng đồng xu, kiểu nắp này không còn là rào cản. Nên chọn loại cần tua vít.
Sách nhạc, thiệp nhạc cho trẻ. Sách có nút bấm phát âm thanh hay giấu pin dưới lớp bìa dán. Khi bìa bong, mép rách, pin lộ ra mà người lớn không để ý. Kiểm gáy sách và mặt sau định kỳ, sách nào bong lớp bìa ở chỗ để pin thì cất đi.
Đồ chơi đã qua tay nhiều người. Đồ chơi cũ, đồ của anh chị, đồ cho mượn thường đã thay pin nhiều lần, vít có thể bị mất hoặc thay bằng vít không vừa. Kiểm lại ngăn pin trước khi đưa cho bé, dù món đó từng an toàn.
Khi nào phải đưa bé đi cấp cứu ngay?
Thấy bé nuốt pin, hoặc nghi bé nuốt pin. Đi ngay tới cơ sở cấp cứu có khoa nhi gần nhất hoặc gọi 115, kể cả khi bé đang chơi bình thường. Nghi ngờ bao gồm: pin trong đồ chơi biến mất, ngăn pin mở, thấy bé ngậm gì đó rồi không tìm thấy vật đó.
Bé chảy nước dãi nhiều, nôn, khó nuốt, không chịu ăn uống bất thường. Đặc biệt khi các dấu hiệu này đi cùng việc trong nhà có pin cúc áo không rõ ở đâu. Đây có thể là dấu hiệu dị vật kẹt ở thực quản.
Bé ho, thở khò khè, đau ngực, sốt không rõ lý do sau khi chơi với đồ có pin. Những dấu hiệu muộn này cần được bác sĩ khám và chụp phim, không tự theo dõi ở nhà.
Bé nhét pin vào mũi hoặc tai. Không tự gắp. Đưa bé đi khám ngay, vì pin gây tổn thương tại chỗ trong thời gian ngắn và việc gắp sai có thể đẩy pin vào sâu.
Mang theo thông tin về pin. Nếu được, mang theo vỉ pin, món đồ chơi hoặc viên pin cùng loại để bác sĩ biết cỡ và loại pin. Thông tin này giúp bác sĩ quyết định nhanh hơn.
Những việc không nên làm khi nghi bé nuốt pin
Trong lúc hoảng, người lớn hay làm theo phản xạ những việc tưởng giúp được bé. Với pin cúc áo, các việc sau có thể làm chậm việc cấp cứu hoặc làm tổn thương nặng thêm:
- Không chờ xem bé có triệu chứng gì không rồi mới đi. Thời gian là yếu tố quyết định.
- Không tự gây nôn, không móc họng bé.
- Không cho bé ăn, uống bất cứ thứ gì trừ khi nhân viên y tế hướng dẫn cụ thể.
- Không tự cho bé dùng thuốc hay mẹo dân gian.
- Không chờ tìm kiếm khắp nhà cho tới khi chắc chắn bé đã nuốt; vừa đi vừa nhờ người ở nhà tìm.
- Không cho rằng pin "đã hết điện" nên không sao.
Trên đường đi, ghi nhớ hoặc ghi lại thời điểm nghi bé nuốt pin và loại pin. Khi tới nơi, nói rõ ngay với nhân viên tiếp nhận là "nghi trẻ nuốt pin cúc áo" để được ưu tiên đúng mức. Mọi xử trí y tế sau đó là việc của bác sĩ; bài viết này không thay lời khuyên chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Pin cúc áo loại nhỏ như pin đồng hồ có nguy hiểm không?
Pin nhỏ ít khi kẹt ở thực quản hơn pin dạng đồng xu cỡ lớn, nhưng vẫn có thể gây tổn thương, nhất là khi nhét vào mũi, tai, hoặc khi bé nuốt nhiều viên. Mọi trường hợp nghi nuốt pin đều nên đi khám, để bác sĩ quyết định.
Pin AA, AAA trong đồ chơi có nguy hiểm như pin cúc áo không?
Pin AA, AAA khó nuốt hơn với trẻ nhỏ nhưng vẫn có thể gây hóc, rỉ hoá chất, nóng khi chập. Ngăn pin vẫn cần vít, pin cũ vẫn cần cất và thu gom đúng chỗ. Nguy cơ bỏng thực quản nhanh là đặc trưng nổi bật của pin dạng đồng xu.
Đồ chơi có dấu CR thì ngăn pin chắc chắn đạt chuẩn chứ?
Đồ chơi được chứng nhận hợp quy đã qua phép thử trên mẫu, nhưng vít có thể lỏng sau nhiều lần thay pin, nắp có thể nứt sau khi rơi. Ba mẹ vẫn nên kiểm ngăn pin định kỳ và sau mỗi lần thay pin.
Bao bì pin nói khó mở với trẻ em thì có cần cất kỹ không?
Vẫn cần. Bao bì khó mở chỉ làm chậm trẻ lại, không ngăn được hoàn toàn, và sau lần mở đầu tiên thì những viên còn lại thường nằm trong vỉ đã hở. Cất pin chỗ cao, trong hộp có nắp vẫn là cách chắc nhất.
Có nên chọn đồ chơi sạc bằng cáp thay vì dùng pin cúc áo không?
Đồ chơi có pin sạc gắn liền, không tháo ra được thì giảm nguy cơ pin rời. Đổi lại, cần dùng đúng bộ sạc, không sạc qua đêm khi không có người trông, và không cho bé chơi lúc đang sạc. Mỗi lựa chọn có rủi ro riêng cần quản lý.
Ở lớp mầm non nên quản lý đồ chơi có pin thế nào?
Nên có danh sách các món có pin, ghi loại pin, và chỉ người lớn được thay. Pin dự phòng cất ở phòng làm việc, không để trong lớp. Khi nhận đồ chơi mới, kiểm ngăn pin trước khi đưa vào lớp và loại món có nắp không vít.