Đồ chơi phát âm thanh có thể hại tai khi quá to và được giữ sát tai, còn tia laser trong đồ chơi và bút laser trôi nổi có thể gây tổn thương võng mạc nếu chiếu thẳng vào mắt. Ba mẹ không cần thiết bị đo: áp món đồ lên tai mình ở khoảng cách bé thường giữ, thấy chói tai là quá to; với laser, chỉ chọn đồ chơi có nhãn và dấu hợp quy rõ ràng, không đưa bút laser cho trẻ.
Đèn LED, đèn chớp thì phần lớn vô hại với đa số trẻ nhưng có vài điều cần biết. Bài này đi qua ba nhóm rủi ro: âm thanh, ánh sáng chớp và tia laser; cách kiểm khi mua; cách giảm rủi ro với đồ chơi đã có trong nhà; và những dấu hiệu nên đưa bé đi khám tai, mắt.
Đồ chơi kêu to hại tai thế nào?
Mức độ hại tai của âm thanh phụ thuộc vào hai yếu tố: độ to và thời gian nghe. Âm càng to thì thời gian an toàn càng ngắn. Với đồ chơi, có thêm yếu tố thứ ba hay bị quên là khoảng cách. Theo nguyên lý vật lý, khi khoảng cách tới nguồn âm giảm một nửa, mức âm tăng thêm đáng kể. Một chiếc điện thoại đồ chơi nghe vừa phải khi ba mẹ cầm cách một sải tay sẽ to hơn nhiều khi bé áp nó sát vào tai, đúng như cách bé chơi.
Trẻ nhỏ cũng có tay ngắn, nên khoảng cách từ đồ chơi tới tai bé luôn gần hơn so với người lớn cầm. Thêm vào đó, bé thường chơi một món yêu thích nhiều lần trong ngày, bấm đi bấm lại một nút. Tổn thương thính lực do tiếng ồn thường diễn ra từ từ, không đau, không thấy ngay.
Ngoài âm thanh kéo dài, còn có âm xung: tiếng nổ ngắn rất to như súng đồ chơi bắn kíp, pháo đồ chơi, còi hơi. Âm xung đủ mạnh có thể gây hại ngay chỉ sau một lần, nhất là khi phát gần tai.
Các tiêu chuẩn an toàn đồ chơi có giới hạn về mức âm cho đồ chơi phát âm thanh, với mức chặt hơn cho đồ chơi dùng sát tai. Đồ chơi đạt chuẩn được thiết kế trong giới hạn đó, nhưng đồ chơi trôi nổi, đồ chơi bị chỉnh loa, và đồ chơi điện tử không dành cho trẻ thì không chắc.
Nhóm đồ chơi hay kêu to và cách nhìn khi mua
Không phải đồ chơi phát tiếng nào cũng đáng lo. Bảng dưới gom những nhóm hay gặp vấn đề:
| Nhóm đồ chơi | Vì sao đáng lưu ý | Nên chọn |
|---|---|---|
| Điện thoại, bộ đàm, tai nghe đồ chơi | Thiết kế để áp sát tai | Loại có nút chỉnh âm lượng, âm nhỏ |
| Súng, kiếm, xe cứu hoả phát còi | Tiếng còi, tiếng nổ to, kéo dài | Loại có công tắc tắt tiếng |
| Súng bắn kíp, pháo giấy đồ chơi | Âm xung rất to, gần mặt | Không dành cho trẻ nhỏ; người lớn cầm, đeo bịt tai |
| Đàn, trống điện tử | Âm lượng đặt mặc định cao | Loại có núm chỉnh âm và giắc tai nghe giới hạn |
| Thú bông, búp bê biết nói, hát | Bé ôm sát mặt khi ngủ | Loại tự tắt sau một thời gian |
| Đồ chơi treo nôi phát nhạc | Đặt gần đầu bé trong thời gian dài | Âm nhỏ, đặt xa đầu, có hẹn giờ |
Tai nghe cho trẻ là một trường hợp riêng: nên chọn loại có giới hạn âm lượng, và vẫn cần người lớn kiểm soát thời gian nghe. Giới hạn âm lượng trên tai nghe không có ý nghĩa nếu thiết bị phát nhạc lại được chỉnh lên mức tối đa.
Một dấu hiệu dễ nhận ra là nếu người lớn đứng cạnh nghe rõ tiếng nhạc lọt ra từ tai nghe của bé, âm lượng gần như chắc chắn đang quá to.
Kiểm độ ồn khi mua và giảm tiếng đồ chơi đang có trong nhà
Ba mẹ không cần máy đo âm thanh để loại bớt rủi ro. Có thể làm như sau:
- Ở cửa hàng, bấm thử món đồ, áp lên tai mình ở khoảng cách bé hay giữ. Nếu thấy chói, muốn đưa ra xa ngay, thì món đó quá to với tai bé.
- Hỏi xem món đồ có nút chỉnh âm lượng, nút tắt tiếng hay chế độ tự tắt không. Ưu tiên món có các nút này.
- Với đồ chơi đã có trong nhà mà quá to, dán vài lớp băng dính trong suốt hoặc miếng nỉ lên loa để giảm tiếng; kiểm tra lại sau khi dán.
- Nếu không giảm được, tháo pin hoặc cất món đồ đi. Đồ chơi im lặng vẫn là đồ chơi.
- Không cho bé ngủ với đồ chơi đang phát nhạc sát đầu.
- Với súng kíp, pháo đồ chơi, còi hơi: không cho trẻ nhỏ dùng; nếu trẻ lớn chơi, giữ khoảng cách xa tai người khác.
Khi dán băng dính lên loa, không bịt lỗ thông hơi của ngăn pin hay chỗ toả nhiệt nếu đồ chơi có. Băng dính phải dán kín mép để bé không bóc ra ngậm.
Cũng nên để ý những món đồ chơi được người thân tặng: nhiều món phát tiếng rất to vì được thiết kế để thu hút sự chú ý ở cửa hàng. Ba mẹ có quyền giảm tiếng, tắt tiếng, hoặc cất bớt món đó mà không cần giải thích dài dòng với ai.
Đèn chớp, đèn LED sáng mạnh: có hại mắt không?
Đèn LED nhỏ trên đồ chơi thông thường không đủ mạnh để gây tổn thương mắt khi bé nhìn trong thời gian ngắn. Điều cần để ý nằm ở hai trường hợp. Thứ nhất là đèn rất sáng đặt gần mắt, như đèn pin đồ chơi có bóng LED công suất lớn, đèn chiếu hình, kính đồ chơi phát sáng. Trẻ nhỏ có xu hướng nhìn thẳng vào nguồn sáng, ghé sát mắt vào đèn. Nên chọn đèn có tấm khuếch tán ánh sáng, không phải bóng trần chói.
Thứ hai là đèn chớp nhanh. Ở một tỷ lệ nhỏ trẻ có cơ địa động kinh nhạy cảm với ánh sáng, đèn chớp ở một số tần số có thể khởi phát cơn. Phần lớn trẻ không thuộc nhóm này. Với bé đã được chẩn đoán động kinh, ba mẹ nên hỏi bác sĩ về đồ chơi có đèn chớp và màn hình. Với các bé khác, đèn chớp chủ yếu gây kích thích, khó ngủ nếu dùng gần giờ ngủ.
Một chuyện hay bị bỏ qua là đồ chơi phát sáng dùng trong phòng tối trước giờ ngủ: đèn chiếu sao, đèn ngủ hình thú phát sáng màu xanh lạnh. Những món này không gây hại mắt theo nghĩa tổn thương, nhưng ba mẹ nên chọn loại có độ sáng chỉnh được, ánh sáng ấm, có hẹn giờ tắt.
Tia laser trong đồ chơi và bút laser: ranh giới nằm ở đâu?
Laser khác đèn thường ở chỗ tia tập trung. Tia laser hội tụ năng lượng vào một điểm nhỏ. Khi chiếu thẳng vào mắt, thuỷ tinh thể có thể hội tụ nó tiếp lên võng mạc, gây tổn thương không hồi phục với loại có công suất đủ lớn. Tổn thương có thể xảy ra nhanh hơn phản xạ chớp mắt.
Sản phẩm laser được xếp theo cấp. Sản phẩm laser được phân cấp theo mức nguy hiểm, cấp càng thấp càng an toàn. Đồ chơi trẻ em theo các tiêu chuẩn an toàn thường chỉ được phép dùng laser ở cấp thấp nhất. Đồ chơi có laser nên có nhãn ghi cấp laser và cảnh báo không nhìn thẳng vào tia.
Bút laser trôi nổi là nhóm đáng lo nhất. Bút chiếu laser bán ở chợ, trên mạng, thường quảng cáo "chiếu xa vài km", tia xanh lá rất sáng, có thể có công suất vượt xa mức ghi trên thân. Đây là dụng cụ, không phải đồ chơi, và không nên có trong tay trẻ ở bất kỳ tuổi nào.
Súng đồ chơi có tia ngắm laser. Một số súng đồ chơi gắn đèn ngắm laser. Chọn loại có nhãn, hợp quy, và dạy trẻ lớn không chiếu vào mặt người, vật nuôi, người lái xe. Với trẻ nhỏ, chọn loại không có laser.
Đèn chiếu sao, đèn sân khấu mini. Một số đèn trang trí phòng trẻ dùng laser để tạo điểm sáng. Đặt đèn cao, chiếu lên trần, không để trẻ nhìn thẳng vào ống chiếu.
Khi nào nên đưa bé đi khám tai hoặc mắt?
Đồ chơi không phải nguyên nhân duy nhất của vấn đề thính lực và thị lực ở trẻ. Nhưng ba mẹ nên đưa bé đi khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc mắt nhi khi thấy:
- Bé không quay về phía tiếng gọi, giật mình ít với tiếng động to so với trước.
- Bé hay nói "hả", chỉnh âm lượng tivi, đồ chơi to lên, hoặc chậm nói so với các bạn cùng tuổi.
- Bé than ù tai, đau tai sau khi chơi với đồ chơi phát tiếng to hoặc sau một tiếng nổ gần tai.
- Bé bị tia laser chiếu thẳng vào mắt và sau đó than nhìn mờ, thấy điểm tối, dụi mắt liên tục, chảy nước mắt nhiều.
- Bé nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, va vấp bất thường.
Với trường hợp nghi tổn thương mắt do laser, nên đi khám mắt sớm dù triệu chứng có vẻ nhẹ, vì bé nhỏ khó mô tả điều mình thấy. Kiểm tra thính lực và thị lực định kỳ theo khuyến nghị của bác sĩ nhi cũng giúp phát hiện sớm những vấn đề không liên quan tới đồ chơi.
Mua đồ chơi âm thanh, ánh sáng cho lớp mầm non: lưu ý gì?
Ở lớp học, tiếng ồn của đồ chơi cộng dồn: hai mươi bé cùng bấm đồ chơi kêu là cả phòng ồn suốt buổi. Khi lập danh sách mua, có thể đặt vài tiêu chí:
- Ưu tiên đồ chơi tạo âm thanh bằng cơ, như trống tay, lục lạc, mõ, xylophone, hơn là đồ chơi điện tử phát nhạc ghi sẵn.
- Đồ chơi điện tử phát tiếng phải có nút chỉnh âm hoặc tắt tiếng, và giáo viên giữ được ở mức nhỏ.
- Không mua súng kíp, pháo đồ chơi, còi hơi cho lớp.
- Không mua đồ chơi có laser cho lớp mầm non; đèn trang trí lớp dùng đèn khuếch tán, không chói.
- Kiểm độ ồn của mẫu trước khi đặt số lượng lớn.
Một lớp học vốn đã có nhiều nguồn âm: tiếng trẻ nói, quạt, điều hoà, tiếng xe ngoài đường. Đồ chơi chọn đúng giúp tổng tiếng ồn trong phòng không bị đẩy lên thêm, cô không phải nói to cả ngày, và trẻ nghe rõ lời cô hơn. Khi nghiệm thu, nên bật thử từng mẫu đồ chơi điện tử trong phòng học thật, đứng ở chỗ trẻ ngồi để nghe, thay vì chỉ thử ở phòng làm việc.
Những tiêu chí này nằm ở khâu chọn mua. Cách cô tổ chức hoạt động âm nhạc trong lớp là chuyện chuyên môn riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đồ chơi đạt chuẩn thì có cần lo về tiếng ồn không?
Đồ chơi đạt chuẩn đã nằm trong giới hạn âm thanh khi thử theo cách tiêu chuẩn quy định. Rủi ro còn lại đến từ cách dùng: áp sát tai lâu, nghe nhiều lần trong ngày, hoặc loa bị chỉnh sửa. Kiểm bằng tai mình vẫn là thói quen nên có.
Tiếng ồn từ đồ chơi có làm bé chậm nói không?
Chậm nói có nhiều nguyên nhân, và đồ chơi ồn hiếm khi là nguyên nhân trực tiếp. Tuy vậy, nếu bé có vấn đề thính lực vì bất kỳ lý do gì, việc nói có thể bị ảnh hưởng. Bé chậm nói nên được bác sĩ đánh giá, trong đó có kiểm tra thính lực.
Có nên cho bé dùng tai nghe để nghe nhạc thiếu nhi không?
Nếu dùng, chọn tai nghe có giới hạn âm lượng dành cho trẻ, giữ âm ở mức nhỏ, và giới hạn thời gian. Với trẻ nhỏ, nghe qua loa ngoài ở mức vừa phải thường dễ kiểm soát hơn tai nghe.
Bé lỡ nhìn vào đèn pin đồ chơi một lúc thì có sao không?
Đèn pin đồ chơi thông thường nhìn trong thời gian ngắn hiếm khi gây tổn thương. Nếu sau đó bé than nhìn mờ, đau mắt, thấy điểm tối kéo dài, nên đưa đi khám mắt. Với tia laser, nên đi khám sớm hơn.
Bút laser trêu mèo trong nhà có nguy hiểm cho trẻ không?
Bút laser dùng cho vật nuôi vẫn là sản phẩm laser, có thể vượt mức an toàn nếu không rõ nguồn gốc. Người lớn nên giữ, không để trẻ cầm, không chiếu vào mắt người hay vật nuôi.
Đồ chơi phát nhạc ru ngủ có nên để chạy cả đêm không?
Không nên. Nên chọn loại có hẹn giờ tắt, đặt xa đầu bé, âm lượng nhỏ. Ngoài chuyện tai, âm thanh kéo dài cả đêm cũng không giúp giấc ngủ sâu hơn với đa số trẻ.