Bút lông màu cho bé mầm non nên là loại mực gốc nước, ghi rõ "rửa được" trên nhãn, đầu bút to hình nón chịu được lực ấn, và nắp có lỗ thông hơi. Ba điểm này giải quyết ba nỗi lo lớn nhất: mực dính lên da, áo; đầu bút bị ấn tụt vào thân sau vài ngày; và nguy cơ bé ngậm nắp bút rồi hít vào. Bút mực cồn, mực dầu, bút lông dầu ghi "không phai" là đồ của người lớn, không nên để trong góc vẽ của trẻ.
Bút lông màu (nhiều nơi gọi là bút dạ màu) cho màu tươi ngay mà không cần lực tay, nên bé nhỏ rất thích, và cô giáo cũng hay dùng để bé tô viền, tô điểm sau khi vẽ sáp hoặc màu nước. Nhưng cũng vì dễ dùng mà bút hỏng nhanh, mực dây khắp nơi. Bài này nói cách đọc nhãn, chọn đầu bút, kiểm nắp, và cách giữ bút được lâu cho cả nhà lẫn lớp.
Các loại mực bút lông và loại nào dành cho trẻ
Thứ quyết định một cây bút lông có hợp với trẻ hay không là mực bên trong, không phải màu sắc vỏ bút. Bảng sau giúp phân biệt nhanh khi đứng ở quầy:
| Loại mực | Nhận biết trên nhãn | Đặc điểm | Dùng cho trẻ mầm non? |
|---|---|---|---|
| Mực nước rửa được | Ghi "rửa được", "washable", "mực nước" | Mùi rất nhẹ, giặt bằng xà phòng thường ra phần lớn | Phù hợp, ưu tiên |
| Mực nước thường | Ghi "mực nước" nhưng không ghi rửa được | Màu tươi, vết trên vải khó giặt hơn | Được, nhưng nên cho bé mặc áo choàng |
| Bút lông bảng | Ghi dùng cho bảng trắng | Mực có cồn, có mùi, xoá khô được trên bảng | Chỉ khi có bảng trắng, chọn loại ít mùi |
| Mực cồn, mực dầu | Ghi "không phai", "permanent", có ký hiệu dễ cháy | Mùi dung môi rõ, không giặt ra | Không nên |
| Bút sơn, bút vẽ vải | Ghi dùng trên gỗ, kính, vải | Mực đóng lớp, khó tẩy | Không nên cho trẻ tự dùng |
Chữ "không độc" trên nhãn là cam kết của nhà sản xuất, không phải cho phép bé ngậm bút. Với bút cho trẻ, ba mẹ nên tìm thêm tên đơn vị chịu trách nhiệm, xuất xứ và độ tuổi khuyến cáo trên nhãn tiếng Việt; thiếu những dòng đó thì chữ "không độc" cũng khó kiểm chứng.
Nắp bút có lỗ thông hơi: vì sao quan trọng với trẻ nhỏ
Nắp bút là chi tiết nhỏ bé hay ngậm nhất. Bé tháo nắp, ngậm vào miệng trong lúc nghĩ, rồi hít mạnh khi cười hoặc giật mình. Nắp bút đủ nhỏ để lọt vào đường thở, và nếu kín hoàn toàn thì không khí không đi qua được.
Lỗ thông hơi cho không khí lọt qua. Nhiều nhà sản xuất làm nắp có lỗ ở đỉnh hoặc rãnh dọc thân nắp để nếu chẳng may nắp kẹt, vẫn còn đường cho không khí đi qua. Có tiêu chuẩn quốc tế về nắp bút nhằm giảm nguy cơ ngạt (ISO 11540); một số hộp ghi tên tiêu chuẩn này.
Kiểm bằng mắt. Cầm nắp lên nhìn về phía ánh sáng: thấy lỗ thủng xuyên qua đỉnh hoặc rãnh chạy dọc là có thông hơi. Nắp đặc, trơn láng, không lỗ, là kiểu nắp nên tránh với bé dưới sáu tuổi.
Lỗ thông hơi không thay cho trông trẻ. Nắp thông hơi chỉ giảm mức nguy hiểm, không loại bỏ nó. Vẫn dạy bé không ngậm nắp, và với bé nhỏ có thể chọn bút mà nắp cắm vào đuôi bút khi vẽ để nắp không nằm lăn lóc.
Khi nào đưa bé đi cấp cứu ngay. Bé đang ngậm nắp bút rồi đột ngột ho sặc, thở rít, không nói hay khóc được, môi tím tái: gọi cấp cứu ngay, người lớn đã học sơ cứu hóc dị vật thì làm theo cách đã học. Bé đã ho ra được nhưng sau đó vẫn ho kéo dài hoặc thở khò khè cũng phải đi khám, vì mảnh nhỏ có thể còn sót lại.
Đầu bút to, đầu bút mảnh hay hai đầu
Bé nhà trẻ và mẫu giáo bé ấn bút rất mạnh. Đầu bút mảnh dạng kim hoặc dạng đầu đạn nhỏ thường bị ấn tụt vào trong thân bút chỉ sau vài buổi, mực không ra đều nữa. Đầu bút to hình nón chịu lực tốt hơn và cho nét dày, hợp với những mảng màu lớn mà trẻ hay vẽ. Một số loại có đầu to nhưng vẽ nghiêng thì ra nét dày, dựng đứng thì ra nét mảnh, tiện cho bé lớn hơn.
Bút hai đầu (một đầu to, một đầu mảnh) trông có lợi nhưng có tới hai nắp, nghĩa là gấp đôi số chi tiết nhỏ và gấp đôi khả năng một đầu bị mở quên đóng. Với bé dưới bốn tuổi, bút một đầu to là đủ. Bút đầu cọ mềm giống cọ vẽ cho nét đẹp, nhưng đầu mềm dễ toè khi trẻ ấn mạnh, hợp với bé lớn đã điều chỉnh được lực tay.
Thân bút cũng đáng để ý. Thân to, ngắn dễ cầm cho bé nắm cả bàn tay; thân dài, mảnh hợp bé đã cầm ba ngón. Thân có rãnh hoặc gờ nhẹ đỡ trơn tay khi bé vẽ lâu. Màu của vỏ bút nên trùng màu mực để bé tự tìm được màu mình cần, thay vì vỏ một màu và phải nhìn nắp mới biết.
Bút thơm, bút kim tuyến, bút đổi màu: có nên mua
Kệ bút lông cho trẻ ngày càng nhiều loại "có thêm tính năng". Một số chẳng hại gì, một số thì nên cân nhắc với bé mầm non:
- Bút có mùi thơm trái cây: mùi thơm khiến bé đưa bút lên mũi, lên miệng nhiều hơn. Với bé nhỏ còn hay ngậm đồ, nhiều chuyên gia an toàn trẻ em khuyên không nên chọn loại này.
- Bút kim tuyến: hạt kim tuyến dễ rơi ra, dính vào mắt khi bé dụi. Nếu mua, để dành cho bé lớn và dùng khi có người lớn ngồi cạnh.
- Bút đổi màu, bút "ma thuật": thường gồm một cây xoá đè lên làm đổi màu. Vô hại nếu nhãn đầy đủ, nhưng bé thường dùng hết cây xoá trước, phần còn lại thành bút lẻ.
- Bút có đèn, có âm thanh: có pin bên trong. Pin cúc trong đồ của trẻ phải có nắp vặn vít; nắp bật bằng tay là không đạt.
- Bút dạng tem đóng dấu: đầu là con dấu hình, bé thích. Chọn loại mà con dấu gắn liền thân bút, không tháo rời ra được.
Nguyên tắc chung: tính năng càng nhiều thì chi tiết nhỏ và điểm hỏng càng nhiều. Một hộp mười hai màu cơ bản, mực rửa được, đầu to, đủ cho phần lớn nhu cầu vẽ của trẻ mầm non.
Giữ bút lông không bị khô và hồi bút đã khô
Bút lông hỏng chủ yếu vì quên đóng nắp, không phải vì hết mực. Ở lớp, vài thói quen dưới đây kéo dài tuổi thọ của cả hộp:
- Đóng nắp tới khi nghe tiếng "tách". Nắp đậy hờ vẫn làm khô đầu bút qua đêm. Dạy bé nghe tiếng tách như một trò chơi nhỏ.
- Cất bút nằm ngang hoặc đầu chúc xuống với loại mực nước, để mực luôn thấm tới đầu bút. Cắm ngược đầu lên trên lâu ngày dễ làm đầu bút khô.
- Có hộp đựng riêng cho bút đã đóng nắp, tách khỏi khay vẽ, để cô kiểm nhanh cuối buổi xem còn cây nào mở nắp.
- Hồi bút mực nước bị khô: nhúng đầu bút vào chút nước ấm trong vài giây rồi đậy nắp, để một lúc. Bút có thể vẽ lại được nhưng màu nhạt hơn; nếu vẫn khô thì bỏ.
- Đầu bút bị tụt vào thân thì không nên dùng kẹp kéo ra, vì dễ gãy và có cạnh sắc. Đổi bút mới.
Khi mua cho lớp, nên mua thêm bút lẻ của những màu dùng nhiều thay vì cả hộp mới. Bút hỏng tách riêng, không trộn chung với bút còn tốt để trẻ không cầm phải bút khô rồi ấn mạnh làm hỏng giấy.
Mua bút lông cho lớp: số lượng, cách chia và kiểm khi nhận hàng
Bút lông hao nhanh hơn bút sáp vì hai lý do: nắp quên đóng và đầu bút bị ấn tụt. Vì vậy khi mua cho lớp, cách tính hợp lý là theo bàn và theo màu, không theo bé. Ví dụ giả định: một lớp năm bàn, mỗi bàn một khay mười hai màu, cộng một hộp dự phòng cho cả lớp; giữa học kỳ bổ sung thêm bút lẻ của các màu dùng nhiều như đen, đỏ, xanh dương, xanh lá. Cách này thường đỡ phí hơn mua cho mỗi bé một hộp riêng rồi để hộp nào cũng thiếu vài cây.
Khay đựng bút nên có ngăn dựng đứng hoặc nằm ngang theo từng màu, để cuối buổi cô nhìn qua là biết thiếu cây nào, cây nào chưa đậy nắp. Một số lớp dán chấm màu lên mỗi ngăn để trẻ tự trả bút về đúng chỗ. Đây cũng là cách đơn giản giúp trẻ tham gia dọn dẹp mà không cần cô nhắc nhiều lần.
Khi nhận hàng, mở ngẫu nhiên vài hộp trong mỗi thùng, vẽ thử từng màu trên giấy trắng, xem nắp có lỗ thông hơi và đóng có tiếng tách hay không, đầu bút có bị lún sẵn không. Ghi số lô và ngày nhận vào sổ đồ dùng của lớp. Hộp nào có nhiều cây khô ngay từ đầu thì tách riêng để đổi, đừng phát cho trẻ dùng thử rồi mới đổi.
Tẩy vết bút lông trên da, quần áo, bàn và tường
Trên da, mực nước rửa được trôi phần lớn với xà phòng và nước ấm, có thể còn hơi ám màu một hai lần tắm. Không cần chà mạnh, càng không dùng cồn hay nước rửa móng để tẩy trên da trẻ. Vết bút lông bảng trên da thì rửa bằng xà phòng, thoa thêm chút kem dưỡng nếu da khô sau khi rửa.
Với quần áo, xử lý càng sớm càng dễ. Dội nước lạnh từ mặt sau của vải để đẩy mực ra ngoài, thoa xà phòng giặt hoặc nước giặt lên vết, để vài phút rồi giặt bình thường. Tránh nước nóng và đừng cho vào máy sấy khi vết chưa ra hết, vì nhiệt làm mực bám chặt hơn. Mực nước thường, không ghi rửa được, có khi phải giặt hai ba lần; mực cồn thì phần lớn để lại vết.
Trên bàn nhựa, bàn gỗ phủ sơn, lau bằng khăn ẩm và nước rửa chén là đủ cho mực nước. Vết bút lông bảng lỡ vẽ lên tường có thể lau bớt bằng khăn khô ngay khi còn mới. Với tường sơn nước, lau nhẹ bằng khăn ẩm và xà phòng, thử ở góc khuất trước. Kinh nghiệm chung ở nhà có trẻ nhỏ: dán một tờ giấy to lên tường hoặc trải giấy dưới sàn ở góc vẽ để bé có chỗ vẽ tự do mà tường không chịu thiệt.
Câu hỏi thường gặp
Bút lông ghi rửa được có giặt sạch hoàn toàn không?
Thường sạch phần lớn trên vải cotton và da, nhưng không đảm bảo hoàn toàn trên mọi loại vải, nhất là vải tổng hợp sáng màu hoặc vết đã để khô lâu. Xử lý càng sớm, dùng nước lạnh và xà phòng thì khả năng sạch càng cao.
Bé mấy tuổi thì dùng bút lông được?
Nhiều hộp ghi tuổi từ 3 trở lên vì nắp bút là chi tiết nhỏ. Có loại thân to, nắp to dành cho bé nhỏ hơn. Dù tuổi bao nhiêu, bé dưới ba tuổi vẫn cần người lớn ngồi cạnh khi dùng bút có nắp.
Vì sao bút lông mới mua đã ra mực nhạt?
Bút có thể đã để lâu trong kho nóng, nắp không kín trong lúc vận chuyển, hoặc là hàng tồn. Đổi hộp khác và thử vẽ ngay khi nhận hàng. Mua cho lớp thì mở thử vài cây ngẫu nhiên trong mỗi thùng trước khi ký nhận.
Bút lông có dùng để tô màu lên tranh vẽ màu nước được không?
Mực nước của bút lông sẽ loang khi gặp nước, nên tô bút lông lên tranh màu nước còn ướt sẽ bị nhoè. Muốn kết hợp, để màu nước khô hẳn rồi mới dùng bút lông viền hoặc tô điểm, và dùng giấy dày để giấy không bị thấm thủng.
Có nên mua hộp bút lông nhiều màu cho bé mẫu giáo?
Hộp mười đến mười hai màu là đủ cho bé mầm non. Hộp ba mươi, năm mươi màu có nhiều màu gần giống nhau, bé chỉ dùng một phần, số nắp phải quản lý nhiều hơn và hộp dễ lộn xộn. Bé lớn hơn mới thật sự cần nhiều sắc độ.