Thẻ hình, bộ chữ cái và bộ chữ số đáng mua khi chúng bền, an toàn với bé nhỏ và đúng: thẻ dày, cán màng, bo góc; chữ tiếng Việt đủ dấu, đúng chính tả; chữ gỗ hay chữ xốp không có mảnh nhỏ tách ra; bộ nam châm thì nam châm phải bọc kín, gắn liền. Máy đọc thẻ có pin và loa nên cần kiểm thêm ngăn pin và âm lượng. Những món này là đồ phụ để bé nhìn, sờ, gọi tên đồ vật quen thuộc, không phải công cụ để ép bé học đọc, học viết sớm.
Kệ đồ dùng cho trẻ mầm non có rất nhiều bộ thẻ và bộ chữ với lời quảng cáo hấp dẫn. Bài này không bàn chuyện dạy chữ, mà đứng ở vị trí người mua: món nào làm kỹ, món nào làm ẩu, món nào có rủi ro mà bao bì không nói, và mua cho lớp thì quản lý thế nào để không thất lạc từng mảnh.
Đồ dùng làm quen, không phải giáo trình
Trong chương trình giáo dục mầm non, việc làm quen với chữ cái diễn ra chủ yếu ở lớp mẫu giáo lớn và qua trò chơi, hoạt động hằng ngày, không phải qua việc học thuộc thẻ. Ngành giáo dục cũng nhiều lần nhắc các cơ sở không dạy trước chương trình lớp một. Với ba mẹ, điều này có nghĩa là không cần mua những bộ thẻ hàng trăm tấm với lời hứa "bé đọc được trước ba tuổi".
Thẻ hình hữu ích nhất khi gắn với đời sống của bé: ảnh đồ vật trong nhà, con vật bé từng thấy, món ăn quen thuộc. Bé chỉ vào, gọi tên, ghép cặp, xếp theo nhóm. Bộ chữ số bằng gỗ hay xốp giúp bé sờ thấy hình dạng, xếp hàng, đếm đồ thật bên cạnh. Bộ chữ cái là đồ để bé nhìn thấy chữ quanh mình, thường là chữ trong tên bé, không phải để luyện viết.
Vì là đồ phụ, số lượng không cần nhiều. Một bộ thẻ vài chục tấm theo chủ đề gần gũi, một bộ chữ số cỡ to và một bộ chữ cái tiếng Việt đầy đủ là đủ cho phần lớn gia đình. Tiền và chỗ cất để dành cho đồ chơi vận động, đồ vẽ nặn mà bé dùng hằng ngày thì hợp lý hơn.
Các loại thẻ và bộ chữ, bộ số hay gặp
Chất liệu quyết định độ bền và rủi ro của từng loại. Bảng sau tóm tắt để ba mẹ và cô so sánh nhanh:
| Loại | Chất liệu | Ưu điểm | Cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Thẻ giấy cán màng | Giấy dày phủ màng nhựa | Nhẹ, lau được, nhiều chủ đề | Màng bong mép, góc nhọn |
| Thẻ bìa cứng nhiều lớp | Giấy bồi dày | Rất bền với bé nhỏ hay cắn | Bìa tách lớp khi ướt |
| Chữ, số bằng gỗ | Gỗ sơn hoặc gỗ mộc | Bền, cầm chắc tay | Dằm gỗ, sơn bong, chữ nhỏ |
| Chữ, số xốp EVA | Xốp mềm | Nhẹ, an toàn khi rơi, rẻ | Bé cắn đứt mảnh xốp |
| Chữ, số nam châm | Nhựa có nam châm gắn sau | Gắn lên tủ lạnh, bảng từ | Nam châm lỏng, rơi ra |
| Máy đọc thẻ | Máy có loa, pin, thẻ đi kèm | Có âm thanh | Ngăn pin có vít, âm lượng, phát âm |
Với bé dưới ba tuổi, thẻ bìa cứng và chữ số gỗ cỡ to thường bền và an toàn hơn cả. Chữ số nam châm và chữ xốp mỏng nên để dành cho bé lớn hơn, hoặc chỉ dùng khi có người lớn ngồi cạnh.
Kiểm một bộ thẻ hình trước khi mua
Thẻ hình trông giống nhau trên ảnh quảng cáo nhưng khác nhau nhiều khi cầm trên tay. Các bước kiểm:
- Độ dày và màng phủ. Bẻ nhẹ một tấm: thẻ tốt đàn hồi trở lại, không gập gãy. Màng cán phủ kín tới mép, không phồng, không bong ở góc.
- Góc bo tròn. Góc vuông nhọn của thẻ cán màng có thể chọc vào mắt khi bé cầm vung tay.
- Hình đúng thực tế. Con vật đúng màu, đúng tỷ lệ, đồ vật là thứ có ở Việt Nam. Ảnh chụp thật dễ nhận ra hơn tranh vẽ cách điệu với bé nhỏ.
- Chính tả tiếng Việt. Đọc kỹ từng tấm: dấu thanh đặt đúng, đủ các chữ ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư. Bảng chữ cái tiếng Việt có 29 chữ; bộ chữ thiếu chữ có dấu phụ là bộ dịch từ hàng nước ngoài.
- Tên gọi theo vùng. Thẻ ghi "quả dứa" hay "trái thơm", "cái muôi" hay "cái vá" đều đúng, nhưng bé ở mỗi vùng quen một cách gọi. Chọn bộ có cách gọi gần với gia đình, hoặc chấp nhận bé biết thêm cách gọi khác.
- Kiểu chữ. Chữ in thường, nét rõ, không cách điệu; dễ nhìn hơn chữ hoa toàn bộ hoặc chữ viết tay kiểu trang trí.
- Nhãn bao bì. Tên đơn vị chịu trách nhiệm, độ tuổi khuyến cáo, số lượng thẻ. Thẻ bán như đồ chơi thì kiểm thêm dấu hợp quy CR.
Một bộ thẻ có vài lỗi chính tả là bộ được làm ẩu từ khâu biên tập; thường các lỗi khác như hình sai, màng bong cũng đi kèm. Trả lại hoặc bỏ qua, không cần cố "sửa bằng bút".
Bảng núm chữ số, bảng ghép chữ cái: kiểm núm và mảnh ghép
Bảng gỗ có các mảnh chữ, số đặt vào ô lõm đúng hình là món quen thuộc ở góc học tập của lớp mầm non. Với bé nhỏ, loại có núm cầm trên mỗi mảnh giúp bé nhấc mảnh lên dễ hơn. Chính cái núm đó là điểm cần kiểm đầu tiên: núm phải được gắn chắc vào mảnh, vặn và kéo thử bằng tay người lớn không lỏng. Núm gỗ nhỏ bong ra là một chi tiết vừa khít miệng trẻ.
Mảnh ghép nên đủ to, dày, cạnh bo tròn, sơn đều không bong, không có dằm gỗ ở mặt dưới. Ô lõm trên bảng vừa đủ rộng để mảnh vào dễ nhưng không lỏng lẻo. Bảng có hình in dưới đáy ô giúp bé nhỏ biết đặt mảnh nào vào đâu; lớp in cần bền, không trầy sau vài lần cọ.
Với bảng ghép chữ cái tiếng Việt, kiểm có đủ các chữ có dấu phụ không, vì nhiều bảng sản xuất theo mẫu bảng chữ tiếng Anh, thiếu ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư. Bảng loại này vẫn có thể dùng làm đồ chơi ghép hình, nhưng không nên mua với mục đích bé làm quen chữ tiếng Việt. Đếm số mảnh khi nhận hàng và mỗi lần cất, giữ một hộp nhỏ cho mảnh rơi lẻ.
Chữ số nam châm và chữ xốp: hai rủi ro ít được nói tới
Nam châm nhỏ rơi ra khỏi chữ. Nhiều bộ chữ số nam châm rẻ tiền chỉ dán một viên nam châm nhỏ vào mặt sau bằng keo. Sau vài tuần bé gỡ, rơi, nam châm bong ra. Khi mua, lật mặt sau: nam châm nên được đúc chìm trong nhựa hoặc bọc kín, không thấy viên nam châm rời.
Vì sao nuốt nam châm nguy hiểm hơn đồ nhỏ thường. Nếu bé nuốt hai viên nam châm trở lên, hoặc một nam châm cùng một vật bằng kim loại, chúng có thể hút nhau qua thành ruột và gây thủng, tắc ruột. Bé có thể chưa có triệu chứng gì trong giờ đầu, nên không được chờ.
Khi nào đưa bé đi cấp cứu ngay. Nghi bé nuốt nam châm, nhất là khi bộ chữ thiếu nhiều viên, đưa bé đi cấp cứu ngay và báo rõ có thể là nam châm. Bé đau bụng, nôn, bỏ ăn sau khi chơi đồ có nam châm cũng phải đi khám sớm. Không cố gây nôn.
Chữ xốp mỏng bị cắn đứt. Chữ, số làm bằng xốp EVA mỏng nhẹ, an toàn khi rơi, nhưng răng của bé dễ cắn đứt thành mảnh nhỏ. Với bé đang mọc răng hay cắn đồ, chọn xốp dày hoặc chuyển sang chữ gỗ.
Kiểm định kỳ. Đồ có chi tiết nhỏ nên được đếm lại khi cất. Bộ chữ đã thiếu nhiều mảnh, nam châm lỏng, xốp rách thì thay mới hoặc bỏ phần hỏng, không để lẫn vào hộp đồ của bé nhỏ.
Máy đọc thẻ, thẻ có âm thanh: điểm cần cân nhắc
Máy đọc thẻ và các bộ thẻ có âm thanh khá phổ biến làm quà cho bé. Trước khi mua, ba mẹ nên xem kỹ:
- Ngăn pin có vít. Máy dùng pin cúc hay pin tiểu đều cần nắp vặn vít để bé không tự mở. Máy sạc qua cổng thì kiểm dây sạc và để người lớn sạc.
- Âm lượng. Loa đặt sát tai bé khi chơi. Máy nên có nút chỉnh âm lượng và mức nhỏ nhất đủ nhỏ; máy chỉ có một mức âm thanh to là điểm trừ.
- Phát âm. Nghe thử vài thẻ: giọng đọc tiếng Việt rõ, đúng dấu, không méo tiếng. Lời quảng cáo về "giọng bản ngữ" cho phần tiếng nước ngoài là thông tin khó kiểm, đừng dựa vào đó để chọn.
- Không thay thế người nói chuyện với bé. Máy chỉ phát âm thanh của từ; trò chuyện với người lớn về đồ vật thật mới là phần bé học được nhiều nhất.
- Bảo hành và nhãn. Đồ điện tử cho trẻ cần nhãn tiếng Việt, đơn vị chịu trách nhiệm, hướng dẫn sử dụng, thông tin bảo hành.
- Thẻ đi kèm. Kiểm chính tả, độ bền của thẻ như với bộ thẻ thường. Thẻ mất là máy hết tác dụng một phần.
Thời lượng bé chơi máy cũng nên được để ý như mọi đồ có âm thanh và đèn. Nhiều gia đình để máy ở chỗ cố định, chơi cùng người lớn, thay vì để bé mang theo cả ngày.
Mua cho lớp và giữ đủ bộ suốt năm
Ở lớp mầm non, thẻ hình và bộ chữ số thường dùng chung trong góc học tập hoặc góc sách. Nên mua bộ có hộp đựng chắc, chia ngăn, và đánh dấu mặt sau mỗi tấm bằng một chấm màu riêng cho từng bộ. Khi các bộ bị trộn lẫn, cô chỉ cần nhìn màu chấm để trả về đúng hộp. Ghi số tấm của mỗi bộ vào sổ đồ dùng để cuối tháng kiểm lại.
Thẻ cán màng lau được bằng khăn ẩm, để khô rồi mới cất; thẻ giấy bồi không cán màng thì chỉ lau khô. Chữ số gỗ lau khăn ẩm vắt kỹ, không ngâm nước vì gỗ sẽ nở, sơn bong. Mùa ẩm, cất hộp ở kệ cao, tránh sát tường; thẻ giấy bị ẩm lâu ngày có thể cong, tách lớp và có mùi.
Khi phụ huynh muốn góp thẻ hình cho lớp, cô nên nói rõ chủ đề lớp đang cần và tiêu chí cơ bản như thẻ cán màng, bo góc, tiếng Việt đúng chính tả. Điều đó giúp tránh nhận về nhiều bộ trùng chủ đề hoặc bộ thẻ in sai mà không dùng được. Thẻ đã cũ, mờ hình, bong màng nên thay; bộ chữ số nam châm thiếu mảnh thì kiểm lại xem mảnh rơi ở đâu trước khi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tuổi thì nên mua thẻ hình?
Bé từ khoảng một tuổi đã thích nhìn ảnh đồ vật quen và chỉ tay, nên thẻ bìa cứng dày, bo góc dùng được từ sớm. Không cần mua nhiều bộ; vài chục tấm về đồ vật, con vật quen thuộc là đủ, và gắn với đồ thật trong nhà sẽ có ích hơn.
Có nên mua bộ thẻ tiếng Anh cho bé mầm non?
Có thể mua nếu gia đình muốn bé làm quen, nhưng chọn bộ có hình rõ, chữ đúng, và đừng biến việc xem thẻ thành giờ học. Bé học từ ngữ chủ yếu qua trò chuyện và việc thật. Thẻ chỉ là đồ phụ trợ, không thay thế giao tiếp.
Bộ chữ cái gỗ nên chọn chữ in hoa hay in thường?
Chữ in thường gặp nhiều hơn trong sách và đời sống, nên dễ để bé nhận ra quanh mình. Có thể có cả hai, nhưng nếu chỉ chọn một, chữ in thường cỡ to, đủ các chữ có dấu phụ của tiếng Việt là lựa chọn hợp lý.
Chữ nam châm dán tủ lạnh có an toàn với bé 2 tuổi không?
Chỉ an toàn khi nam châm được bọc kín, gắn liền với khối chữ và không rơi ra. Loại nam châm dán bằng keo ở mặt sau dễ bong. Kiểm định kỳ, đếm số chữ, và nghi bé nuốt nam châm thì đưa đi cấp cứu ngay.
Thẻ hình bị bong màng có dùng tiếp được không?
Màng bong ở góc tạo mép nhựa sắc và bé hay bóc ra ngậm. Cắt bỏ phần màng bong nếu nhỏ và mép còn lại phẳng, còn nếu bong nhiều thì thay tấm mới. Bộ nào bong màng hàng loạt là bộ cán ẩu, nên đổi loại khác.
Máy đọc thẻ có thay được việc đọc sách cùng bé không?
Không. Máy chỉ phát âm từng từ hoặc câu ngắn khi bé đưa thẻ vào, không trò chuyện, không hỏi lại, không theo kịp điều bé muốn nói. Đọc sách và trò chuyện với người lớn vẫn là phần không thay thế được.