Với trẻ mầm non, màu vẽ dễ dùng và an toàn nhất là màu gốc nước rửa được: màu vẽ bằng tay cho bé nhỏ, màu poster (tempera) đặc cho bé ba đến năm tuổi, và màu nước dạng bánh cho bé lớn hơn. Màu acrylic khô thành lớp nhựa, không giặt ra khỏi quần áo, nên để dành cho người lớn hoặc bé đã lớn và có người hướng dẫn. Màu nào cũng cần nhãn tiếng Việt, độ tuổi khuyến cáo và đơn vị chịu trách nhiệm.
Mua màu vẽ không chỉ là mua lọ màu. Đi kèm còn có cọ, cốc rửa, khay pha, áo choàng, giấy dày và cách dọn dẹp. Bài này giúp ba mẹ và cô chọn đúng loại màu cho từng tuổi, mua đủ đồ đi kèm, và giữ màu không bị khô, không mốc.
Bốn loại màu thường gặp và khác biệt chính
Ở cửa hàng văn phòng phẩm, các loại màu nằm cạnh nhau và tên gọi lẫn lộn. Nhìn vào cách màu được làm và cách nó khô là đủ để phân biệt:
| Loại màu | Dạng bán | Khi khô | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Màu vẽ bằng tay | Lọ, tuýp, màu đặc sệt | Khô mờ, rửa nước được | Bé từ khoảng 1,5–2 tuổi, vẽ bằng ngón tay, bàn tay |
| Màu poster (tempera) | Lọ nhỏ, tuýp, màu đặc | Phủ đục, che được màu dưới, rửa được khi còn ướt | Bé 3–5 tuổi, vẽ bằng cọ to, giá vẽ |
| Màu nước dạng bánh | Khay nhựa nhiều ô màu khô | Trong, loang, mỏng | Bé 4–6 tuổi đã quen pha nước |
| Màu nước dạng tuýp | Tuýp màu đặc, pha loãng khi dùng | Trong, đậm hơn dạng bánh | Bé lớn, lớp có cô hướng dẫn |
| Màu acrylic | Tuýp, lọ | Khô thành lớp nhựa, không tan nước | Không phù hợp để trẻ mầm non tự dùng |
"Màu bột" ở Việt Nam thường chỉ màu gouache, một loại màu đặc, phủ đục, có họ hàng gần với màu poster. Nhiều sản phẩm bán cho trẻ em thực chất là màu poster pha sẵn dễ rửa. Đọc kỹ nhãn: chữ "rửa được" là thông tin quan trọng nhất khi chọn màu cho lớp mầm non.
Chọn màu theo tuổi của bé
Dưới 3 tuổi: màu vẽ bằng tay. Bé chưa điều khiển được cọ, dùng cả bàn tay để quệt màu là tự nhiên. Chọn màu ghi rõ dành cho vẽ bằng tay, đặc, ít mùi, rửa được. Một số tiêu chuẩn nước ngoài có phần riêng cho màu vẽ bằng tay, ví dụ phần 7 của bộ EN 71 châu Âu; nếu hộp ghi thông tin này, đó là điểm cộng. Bé ở tuổi này sẽ đưa tay lên miệng, nên người lớn phải ở cạnh suốt.
3–5 tuổi: màu poster và cọ to. Màu poster đặc, phủ tốt, không loang nên bé thấy ngay kết quả. Dùng cọ to, cán ngắn, và chia màu ra khay nhỏ thay vì để bé nhúng thẳng vào lọ. Ba bốn màu cơ bản cùng trắng là đủ cho bé tự pha.
5–6 tuổi: thêm màu nước dạng bánh. Màu nước đòi hỏi bé biết lấy lượng nước vừa phải, biết rửa cọ giữa hai màu. Bé chưa quen sẽ làm nhoè hết tranh, nhưng đó là phần của việc làm quen chất liệu. Khay có nắp đậy, ô màu to dễ nhúng cọ là phù hợp.
Bé có da nhạy cảm hoặc chàm. Bé đang bị chàm, viêm da hay có vết trầy ở tay thì nên tạm dùng cọ thay cho vẽ bằng tay, hoặc cho bé đeo găng mỏng vừa tay. Nếu sau buổi vẽ da bé đỏ, ngứa, nổi mẩn ở chỗ tiếp xúc với màu, ngừng dùng loại màu đó, rửa sạch và hỏi bác sĩ nếu tình trạng không đỡ sau một hai ngày.
Mọi tuổi: tránh màu không nhãn và màu công nghiệp. Sơn tường thừa, sơn xịt, màu nhuộm vải, màu pha dung môi không dành cho trẻ. Dù là "đồ có sẵn ở nhà", chúng không được làm ra để tiếp xúc với da và miệng trẻ nhỏ.
Đồ đi kèm: cọ, cốc rửa, khay pha và áo choàng
Màu tốt mà thiếu đồ đi kèm vẫn thành một buổi vẽ hỗn loạn. Danh sách tối thiểu cho một góc vẽ màu ở nhà hoặc ở lớp:
- Cọ: cán ngắn, thân to cho bé nhỏ; đầu lông chắc, không rụng lông khi chấm thử vào nước. Mua một hai cây cọ dẹt to cho mảng lớn và vài cây đầu tròn.
- Cốc rửa cọ chống đổ: loại có nắp lõm hướng vào trong, nghiêng hay lật cũng ít đổ nước. Ở lớp, mỗi bàn nên có hai cốc: một cốc rửa, một cốc nước sạch.
- Khay pha màu: khay nhựa có nhiều ô, hoặc khay đá cũ. Đổ màu ra khay từng ít một; màu thừa trên khay để khô rồi rửa, không đổ ngược vào lọ.
- Áo choàng vẽ: có tay dài, chun ở cổ tay, cài sau lưng. Một chiếc áo sơ mi cũ của người lớn mặc ngược cũng dùng được.
- Tấm lót bàn, lót sàn: tấm nhựa dễ lau, hoặc báo cũ, giấy kraft.
- Khăn lau ẩm và chậu rửa tay đặt sẵn gần chỗ vẽ để bé không chạy qua phòng với hai bàn tay đầy màu.
- Kẹp hoặc dây phơi tranh: chỗ để tranh ướt khô, tránh chồng lên nhau.
Ở lớp, các đồ đi kèm này thường hao nhanh hơn chính màu vẽ. Khi lập danh sách mua đầu năm, nên tính cọ và cốc rửa theo số bàn, cộng thêm phần dự phòng cho cọ hỏng và cốc nứt.
Đọc nhãn và thử màu khi mua
Màu vẽ là thứ trẻ tiếp xúc trực tiếp bằng da, có khi bằng miệng, nên cần kiểm kỹ hơn bút sáp. Thứ tự gợi ý:
- Nhãn tiếng Việt: tên sản phẩm, thành phần chính hoặc gốc màu, tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm, xuất xứ, hạn dùng.
- Độ tuổi khuyến cáo và các cảnh báo kèm theo. Màu ghi "không dùng cho trẻ dưới…" thì tôn trọng mốc đó.
- Chữ "rửa được" với màu dành cho lớp mầm non, kèm hướng dẫn giặt nếu có.
- Mở nắp ngửi: màu gốc nước có mùi rất nhẹ. Mùi hắc, mùi dung môi, mùi chua hay mùi mốc thì không dùng.
- Thử trên giấy và da tay người lớn: quệt một vệt lên mu bàn tay, để khô, rồi rửa bằng nước và xà phòng. Màu bám lại rõ sau khi rửa là màu khó vệ sinh với trẻ.
- Kiểm dấu hợp quy nếu màu bán như đồ chơi, đặc biệt là màu vẽ bằng tay trong bộ đồ chơi; dặn nhà cung cấp gửi hồ sơ khi mua cho trường và kiểm văn bản hiện hành.
Màu nước dạng bánh trong khay nhựa thường ít thông tin trên vỏ hơn. Với loại này, hộp ngoài và giấy kèm theo là nơi có thông tin; giữ lại hộp tới khi dùng hết.
Giữ màu không khô, không mốc và cất đúng chỗ
Màu gốc nước pha sẵn có nước và chất bảo quản, để mở nắp lâu hoặc bị nhúng cọ bẩn có thể lên mốc, bốc mùi chua, xuất hiện váng hoặc đốm lạ trên bề mặt. Màu đã như vậy thì bỏ, không khuấy lên dùng tiếp. Cách phòng đơn giản nhất là không để bé nhúng cọ trực tiếp vào lọ: người lớn đổ ra khay đủ dùng cho buổi vẽ.
Lọ màu đóng kín sau mỗi lần dùng, lau sạch miệng lọ để nắp không bị dính chặt. Cất ở chỗ mát, tránh nắng trực tiếp và nơi nóng như gần bếp, trên nóc tủ lạnh. Mùa nồm ẩm ở miền Bắc, khay màu nước dạng bánh dễ ẩm, dính tay; mở nắp phơi khô ở chỗ thoáng sau buổi vẽ rồi mới đậy lại.
Cọ rửa sạch bằng nước và xà phòng nhẹ ngay sau buổi vẽ, vuốt lông cọ về hình dáng ban đầu, dựng đứng đầu cọ lên trên hoặc đặt nằm cho khô. Cọ ngâm lâu trong cốc nước sẽ cong lông, bung keo ở phần đầu kim loại. Ở lớp, có thể quy định một bạn trực nhật cùng cô kiểm cọ và lọ màu cuối buổi, để đồ dùng được lâu mà không cần mua lại giữa năm.
Mua màu cho lớp: dự trù theo buổi vẽ, không theo hộp
Màu vẽ cho lớp nên được tính theo số buổi vẽ và cách tổ chức, không phải theo số hộp bày trên kệ. Màu poster và màu vẽ bằng tay hao nhiều nhất ở các màu cơ bản và màu trắng, ít hao ở các màu phụ như tím, nâu, hồng. Mua lọ lớn của năm màu cơ bản cùng trắng và đen, sau đó cho trẻ tự pha, thường tiết kiệm hơn mua bộ nhiều lọ nhỏ đủ mười hai màu.
Ví dụ giả định: một lớp mẫu giáo có một buổi vẽ màu mỗi tuần, chia bốn nhóm, mỗi nhóm một khay pha. Cô có thể ước lượng sau ba bốn tuần đầu xem mỗi buổi hết bao nhiêu màu, rồi nhân lên cho cả học kỳ, cộng một phần dự phòng cho những buổi vẽ lớn như trang trí lớp dịp lễ. Đợt mua thứ hai nên dựa trên số liệu thật của lớp, không theo danh sách năm trước.
Màu pha sẵn có hạn dùng, nên mua quá nhiều cho cả năm một lúc dễ dẫn tới lọ cuối năm đã đổi mùi. Màu nước dạng bánh và cọ thì có thể mua đủ từ đầu năm. Khi ban đại diện cha mẹ học sinh hỗ trợ đồ dùng, cô nên gửi danh sách ghi rõ loại màu (rửa được, gốc nước, dành cho trẻ em) để tránh nhận về những lọ acrylic, màu không nhãn hoặc màu đã mở dở.
Giặt vết màu trên quần áo và đồ vải
Màu vẽ bằng tay và màu poster rửa được thì xử lý khi còn ướt là dễ nhất: dội nước lạnh từ mặt trái vải, chà nhẹ xà phòng giặt, để vài phút rồi giặt. Màu đã khô vẫn ra phần lớn nếu là loại rửa được, nhưng có thể phải ngâm và giặt hai lần. Không dùng nước nóng ngay từ đầu, vì một số chất kết dính trong màu bám chặt hơn khi gặp nhiệt.
Màu nước dạng bánh có sắc tố mịn, thường loang thành vệt mờ trên vải trắng. Giặt sớm, dùng nước giặt có chất tẩy vết dành cho đồ màu nếu vải là đồ màu; với đồ trắng có thể dùng chất tẩy phù hợp với loại vải, đọc hướng dẫn trên nhãn quần áo trước.
Màu acrylic là trường hợp khó nhất: khi đã khô, màu thành một lớp nhựa trên sợi vải và gần như không giặt ra. Đây là lý do chính mà màu acrylic không nên có mặt trong góc vẽ mầm non, kể cả khi lọ ghi "không độc". Đồng phục của trường mầm non thường được mặc nhiều ngày trong tuần, nên một vết màu không giặt được cũng là một chiếc áo phải thay sớm. Áo choàng vẽ vẫn là khoản đầu tư rẻ nhất để giữ đồng phục sạch.
Câu hỏi thường gặp
Màu vẽ bằng tay có cho bé 1 tuổi dùng được không?
Một số sản phẩm ghi tuổi từ 1 hoặc từ 18 tháng, số khác ghi từ 3 tuổi. Ba mẹ theo mốc ghi trên hộp, chọn loại rửa được, ít mùi, và ngồi cạnh suốt buổi vì bé sẽ đưa tay lên miệng. Rửa tay cho bé ngay sau khi vẽ xong.
Màu poster và màu bột khác nhau thế nào?
Cả hai đều là màu đặc, phủ đục. Màu bột (gouache) thường mịn, đậm và dùng cho người học vẽ; màu poster cho trẻ em thường được làm để dễ rửa và giá thấp hơn. Với lớp mầm non, ưu tiên loại ghi rõ dành cho trẻ và rửa được.
Tự pha màu từ bột mì và phẩm màu thực phẩm có an toàn hơn không?
Màu tự pha biết rõ thành phần, nhưng không có chất bảo quản nên mau hỏng, phải dùng trong ngày và bỏ phần thừa. Phẩm màu thực phẩm vẫn có thể nhuộm da và áo khá lâu. Với lớp đông trẻ, màu mua sẵn có nhãn đầy đủ thường dễ quản lý hơn.
Có nên cho bé vẽ màu ngoài trời không?
Vẽ ngoài trời giúp dọn dẹp dễ hơn, nhưng nắng gắt làm màu khô nhanh trên khay và cọ, bé dễ mệt. Chọn chỗ có bóng râm, đặt giá vẽ chắc chắn, mang theo nước rửa tay. Mùa mưa thì để tranh khô trong nhà, tránh gió thổi bay.
Bao lâu thì nên thay màu nước dạng bánh?
Màu dạng bánh không có hạn ngắn như màu pha sẵn, có thể dùng tới khi hết nếu giữ khô và sạch. Thay khi các ô màu bị lẫn bẩn hết, nứt vỡ, có mốc, hoặc khay vỡ có cạnh sắc. Rửa cọ giữa hai màu giúp khay sạch lâu hơn.
Bé lỡ dính màu vào mắt thì làm sao?
Rửa mắt ngay bằng nhiều nước sạch chảy nhẹ trong vài phút, không dụi. Nếu sau khi rửa bé vẫn đau, đỏ mắt, chảy nước mắt nhiều hoặc nhìn mờ thì đưa đi khám mắt, mang theo lọ màu hoặc ảnh chụp nhãn.