Phần lớn đồ chơi nhựa và đồ chơi sơn bán đúng quy định không độc khi dùng đúng tuổi: rủi ro hoá chất chủ yếu nằm ở sơn chứa chì hoặc kim loại nặng bong ra, ở nhựa mềm chứa một số chất hoá dẻo phthalate, và ở hàng không rõ nguồn gốc chưa qua thử nghiệm. Vì trẻ nhỏ hay ngậm, mút, gặm đồ chơi, những chất này có đường đi thẳng vào cơ thể, nên chất liệu và nguồn gốc quan trọng hơn ở trẻ nhỏ so với trẻ lớn.
Ba mẹ không có cách nào tự đo hàm lượng chì hay phthalate tại nhà. Điều ba mẹ làm được là hiểu rủi ro đến từ đâu, biết quy chuẩn đã kiểm phần nào, nhận ra những dấu hiệu bất thường như mùi hắc, sơn bong, nhựa dính tay, và có thói quen xử lý đồ chơi mới mua về. Bài viết đi lần lượt qua những phần đó, kèm vài hiểu lầm phổ biến.
Rủi ro hoá chất trong đồ chơi đến từ đâu?
Một món đồ chơi nhựa hay gỗ sơn có thể chứa hoá chất từ ba nguồn. Thứ nhất là chất màu và sơn: một số bột màu, nhất là các loại sơn rẻ, từng dùng hợp chất chì, cadimi để có màu tươi, khô nhanh. Thứ hai là phụ gia trong nhựa: chất hoá dẻo làm nhựa mềm, chất ổn định, chất chống cháy, chất tạo mùi. Thứ ba là dư lượng từ quá trình sản xuất: dung môi, keo dán chưa bay hết, tạo ra mùi hắc khi mở hộp.
Trẻ tiếp xúc với các chất này chủ yếu qua đường miệng: ngậm, mút, gặm, rồi nuốt nước bọt có lẫn chất thôi ra; hoặc nuốt mảnh sơn bong. Đường da và đường hô hấp ít quan trọng hơn trong đa số trường hợp, trừ khi đồ chơi có mùi rất nặng trong phòng kín. Vì vậy cùng một món đồ, bé 8 tháng đang mọc răng có mức tiếp xúc cao hơn hẳn bé 5 tuổi chỉ cầm chơi.
Điều này giải thích vì sao các tiêu chuẩn an toàn đồ chơi đặt yêu cầu chặt hơn cho đồ chơi dành cho trẻ nhỏ và đồ chơi được thiết kế để đưa vào miệng, như đồ gặm nướu. Nó cũng giải thích vì sao độ tuổi trên nhãn quan trọng cả ở khía cạnh hoá chất: một món đồ cho trẻ lớn không bị kiểm theo tình huống bị gặm liên tục.
Kim loại nặng trong sơn: quy chuẩn kiểm những gì?
Quy chuẩn an toàn đồ chơi của Việt Nam, QCVN 3:2019/BKHCN, dẫn chiếu bộ tiêu chuẩn quốc gia về an toàn đồ chơi, trong đó có phần về sự thôi nhiễm của một số nguyên tố, tương đương phần ba của bộ tiêu chuẩn quốc tế ISO 8124. Phần này giới hạn lượng tám nguyên tố có thể thôi ra từ vật liệu đồ chơi khi tiếp xúc với dịch mô phỏng dịch dạ dày: antimon, asen, bari, cadimi, crom, chì, thuỷ ngân và selen.
Cách thử mô phỏng tình huống trẻ nuốt một mẩu sơn hay vật liệu: cạo một lượng nhỏ lớp phủ, ngâm vào dung dịch axit loãng ở nhiệt độ cơ thể trong một thời gian, rồi đo lượng nguyên tố hoà tan. Nếu vượt giới hạn, món đồ không đạt. Đây là phép thử mà không gia đình nào làm được tại nhà, và là phần giá trị nhất của dấu hợp quy CR đối với chuyện hoá chất.
Chì là nguyên tố đáng lo nhất với trẻ nhỏ. Các tổ chức y tế quốc tế nhấn mạnh rằng chưa xác định được mức phơi nhiễm chì nào được coi là an toàn với trẻ em, vì chì ảnh hưởng tới sự phát triển của hệ thần kinh. Phơi nhiễm chì ở trẻ có thể đến từ nhiều nguồn khác ngoài đồ chơi như sơn tường cũ, bụi, đất, một số đồ gia dụng; đồ chơi chỉ là một phần, nhưng là phần ba mẹ chủ động chọn được.
Danh sách nguyên tố và giới hạn cụ thể có thể được cập nhật theo phiên bản tiêu chuẩn; nhà trường cần căn cứ chính xác nên đọc văn bản hiện hành.
Phthalate và nhựa mềm: điều ba mẹ cần biết
Phthalate là gì? Là nhóm chất hoá dẻo thường được thêm vào nhựa PVC để làm nó mềm, dẻo. Đồ chơi nhựa mềm như búp bê nhựa dẻo, thú bóp, bóng nhựa mềm, đồ chơi tắm là nhóm có thể chứa phthalate nếu làm từ PVC mềm.
Vì sao bị hạn chế? Một số phthalate được xếp vào nhóm có thể ảnh hưởng tới hệ nội tiết và sinh sản. Liên minh châu Âu hạn chế một số phthalate trong mọi đồ chơi và đồ dùng chăm sóc trẻ, và hạn chế thêm một số chất khác trong đồ chơi trẻ có thể đưa vào miệng. Nhiều nước khác có quy định tương tự.
Phthalate không bám chặt trong nhựa. Chất hoá dẻo không gắn liên kết hoá học với nhựa nên có thể thôi ra dần, nhất là khi bị mút, nhai, hoặc gặp nhiệt. Đây là lý do đồ gặm nướu và đồ chơi cho trẻ nhỏ thường được làm từ vật liệu không cần chất hoá dẻo như silicone, cao su, nhựa cứng.
Nhãn "không chứa phthalate" có ý nghĩa gì? Dòng này có giá trị khi đi kèm đơn vị chịu trách nhiệm rõ ràng và dấu hợp quy. Trên hàng không nhãn phụ, không tên đơn vị, dòng chữ in trên hộp không thay được thử nghiệm.
Ba mẹ nên làm gì? Với trẻ dưới 3 tuổi, ưu tiên đồ chơi nhựa cứng, silicone, cao su có nhãn rõ cho đồ đưa vào miệng. Đồ chơi nhựa mềm không rõ nguồn gốc, có mùi nặng, mặt dính, không nên cho bé ngậm. Kiểm phạm vi chỉ tiêu hoá chất trong quy chuẩn hiện hành nếu cần căn cứ cụ thể.
Các chất liệu đồ chơi thường gặp: ưu và điều cần để ý
Không chất liệu nào an toàn tuyệt đối hay nguy hiểm tuyệt đối. Bảng dưới giúp ba mẹ biết nên nhìn vào đâu với từng loại:
| Chất liệu | Thường gặp ở | Cần để ý |
|---|---|---|
| Nhựa cứng như ABS, PP | Khối xếp hình, xe, đồ chơi lắp ráp | Cạnh sắc khi vỡ; nhựa tái chế kém có mùi lạ |
| Nhựa mềm PVC | Búp bê, thú bóp, đồ chơi tắm | Có thể chứa chất hoá dẻo; mùi nặng; không cho bé nhỏ gặm |
| Silicone | Đồ gặm nướu, đồ chơi tắm, khuôn chơi cát | Chọn loại có nhãn dùng cho trẻ; silicone kém có mùi và bám bụi |
| Cao su tự nhiên | Đồ gặm nướu, bóng | Trẻ dị ứng nhựa mủ cao su cần tránh; kiểm vết nứt |
| Gỗ tự nhiên có sơn | Khối gỗ, đồ chơi kéo, xếp hình | Sơn bong tróc, gỗ nứt dằm; sơn không rõ nguồn gốc |
| Gỗ ép, ván dùng keo | Đồ chơi gỗ giá rẻ, bảng ghép | Keo có thể có mùi hăng; mép cắt dễ sứt |
| Xốp EVA | Thảm ghép, chữ số xốp | Mùi nặng khi mới; bé cắn vụn xốp |
Mã tái chế in dưới đáy đồ nhựa, ví dụ số 3 trong hình tam giác cho PVC hay số 5 cho PP, giúp biết loại nhựa nhưng không nói gì về phụ gia, màu, độ sạch của nhựa. Đồ chơi không bắt buộc in mã này, nên thiếu mã không có nghĩa là xấu.
Mùi lạ, sơn bong, dính tay: những dấu hiệu nên ngừng cho bé chơi
Ba mẹ không đo được hoá chất, nhưng giác quan vẫn bắt được một số dấu hiệu bất thường. Những trường hợp sau nên cất đồ chơi ra khỏi tầm tay bé và cân nhắc đổi trả:
- Mùi hắc, mùi dung môi hoặc mùi nhựa cháy rất nặng khi mở hộp, để thoáng vài ngày vẫn không giảm.
- Bề mặt nhựa dính tay, nhờn, hoặc để lại vệt màu trên tay bé, trên khăn lau.
- Sơn bong thành vảy, tróc khi lau ẩm, hoặc phai màu nhanh khi bé ngậm.
- Nhựa đổi màu, nứt chân chim, trở nên giòn sau một thời gian ngắn.
- Đồ chơi rẻ bất thường, không nhãn, màu sắc rất sặc sỡ, mùi thơm hoá học như kẹo trái cây.
- Bé nổi mẩn, đỏ da quanh miệng hoặc tay sau khi chơi với một món đồ mới.
Mùi không phải thước đo duy nhất: một số chất đáng lo không có mùi, và một số mùi nhẹ khi mới mở hộp chỉ là mùi bao bì. Mùi nặng kéo dài là tín hiệu để hỏi, không phải bằng chứng món đồ có độc. Que thử chì bán sẵn cho kết quả tham khảo, dễ sai với một số màu sơn, nên không dùng để kết luận một món đồ an toàn.
Đồ chơi mới mua về: xử lý theo thứ tự nào?
Một quy trình ngắn cho mọi món đồ chơi mới, nhất là đồ cho trẻ dưới 3 tuổi:
- Đọc nhãn chất liệu, độ tuổi, dấu hợp quy và hướng dẫn vệ sinh trước khi bóc.
- Bỏ bao bì, ngửi thử món đồ. Nếu có mùi, để món đồ ở nơi thoáng gió, ngoài tầm tay bé, một đến vài ngày.
- Rửa đồ chơi nhựa, silicone, cao su bằng nước ấm và xà phòng nhẹ, tráng sạch, để khô tự nhiên. Đồ gỗ lau bằng khăn ẩm, không ngâm nước.
- Không luộc, không sấy nóng đồ chơi nhựa nếu nhãn không cho phép, vì nhiệt có thể làm biến dạng và làm phụ gia thôi ra nhiều hơn.
- Cho bé chơi và quan sát vài ngày đầu: da tay, quanh miệng có đỏ không, món đồ có bong màu không.
- Ghi nhớ hoặc chụp nhãn để tra cứu khi cần.
Với đồ chơi dùng chung ở lớp, quy trình tương tự áp dụng ở khâu nhận hàng: món nào có mùi nặng, sơn bong ngay khi mở thì ghi vào biên bản và đề nghị nhà cung cấp đổi.
Những hiểu lầm hay gặp về hoá chất trong đồ chơi
"Không có mùi là an toàn." Nhiều chất đáng lo như chì trong sơn không có mùi. Không mùi chỉ có nghĩa là không có dung môi bay hơi đáng kể.
"Đồ gỗ luôn an toàn hơn đồ nhựa." Gỗ tự nhiên không chứa chất hoá dẻo, nhưng sơn phủ trên gỗ có thể chứa kim loại nặng nếu là sơn kém, và gỗ ép dùng keo. Một món đồ gỗ sơn rẻ không nhãn chưa chắc an toàn hơn một món nhựa có hợp quy.
"Ghi không chứa BPA là an toàn hết." BPA chủ yếu là mối lo với đồ tiếp xúc thực phẩm làm từ một số loại nhựa. Trên đồ chơi, dòng "không BPA" không nói gì về sơn, phthalate hay kim loại nặng.
"Đồ đắt tiền thì không có hoá chất." Giá không phải phép thử. Hàng nhái có thể bán giá cao, và hàng đạt chuẩn có thể có giá phải chăng. Nhãn, dấu hợp quy và đơn vị chịu trách nhiệm đáng tin hơn giá.
"Rửa kỹ là hết hoá chất." Rửa giúp loại bụi, dư lượng bề mặt và một phần mùi. Chất nằm trong nhựa hay trong sơn thì rửa không loại được. Rửa là thói quen tốt, không phải cách biến đồ không đạt thành đồ đạt.
Câu hỏi thường gặp
Bé ngậm đồ chơi sơn bị bong một ít thì có sao không?
Phần lớn trường hợp nuốt một mẩu sơn nhỏ từ đồ chơi đạt chuẩn không gây hại tức thì. Ba mẹ nên cất món đồ đó, theo dõi bé. Nếu lo về phơi nhiễm chì kéo dài, ví dụ bé thường xuyên gặm đồ sơn kém, hãy hỏi bác sĩ nhi về việc kiểm tra.
Thảm xốp ghép cho bé bò có mùi nặng có nên dùng không?
Nên để thảm ở nơi thoáng gió vài ngày cho bay mùi trước khi trải trong phòng. Nếu mùi vẫn nặng sau thời gian đó, cân nhắc đổi loại khác. Thảm bị bé cắn vụn cũng nên thay vì mảnh xốp là chi tiết nhỏ.
Đồ chơi bóp mềm, đồ chơi xốp nở chậm có an toàn không?
Từng có đợt kiểm tra ở châu Âu phát hiện một số mẫu đồ chơi xốp bóp mềm phát thải hoá chất ở mức đáng lo, dẫn tới thu hồi. Với trẻ nhỏ hay ngậm đồ, nên chọn loại có nhãn, hợp quy rõ ràng, không mùi nặng, và không cho bé gặm.
Đồ gặm nướu nên chọn chất liệu gì?
Thường là silicone dùng cho trẻ, cao su tự nhiên hoặc nhựa cứng được thiết kế để đưa vào miệng, có nhãn ghi rõ là đồ gặm nướu và độ tuổi phù hợp. Tránh đồ chơi nhựa mềm thông thường làm đồ gặm, và kiểm vết nứt thường xuyên.
Có nên mua que thử chì về tự kiểm đồ chơi không?
Que thử tại nhà cho kết quả tham khảo, có thể báo sai với một số màu sơn và không đo được lượng thôi nhiễm như phòng thí nghiệm. Ba mẹ dùng nó để tò mò thì được, nhưng không nên dựa vào để kết luận một món đồ an toàn.
Đồ chơi để ngoài nắng lâu ngày có phát sinh hoá chất không?
Nắng và nhiệt làm nhựa lão hoá, giòn, bạc màu, và có thể làm một số phụ gia thôi ra nhiều hơn. Đồ chơi ngoài trời nên chọn loại chịu thời tiết, và đồ nhựa đã bạc màu, giòn thì nên thay vì dễ vỡ thành mảnh sắc.