Muốn đồ chơi gỗ bền trong khí hậu Việt Nam, cần làm đúng ba việc: lau bằng khăn ẩm vắt kiệt thay vì ngâm hay rửa dưới vòi, lau khô và để thoáng ngay sau khi lau, và giữ chỗ cất khô trong những tháng nồm hoặc mùa mưa. Đồ đã lên mốc nhẹ ở bề mặt thường xử lý được; mốc đen ăn sâu ở đồ bé hay ngậm thì nên bỏ.
Gỗ hút và nhả hơi nước theo không khí xung quanh, nên những tháng ẩm kéo dài là lúc đồ gỗ hỏng nhanh nhất: mốc, xơ mặt, lỏng mối ghép, rồi khi trời hanh khô trở lại thì nứt. Bài này gom cách vệ sinh, giữ khô, nhận biết hỏng và xử lý cho cả đồ ở nhà lẫn giáo cụ ở lớp.
Vì sao đồ gỗ hỏng nhanh ở Việt Nam
Miền Bắc có những đợt nồm vào cuối đông đầu xuân, khi không khí nóng ẩm tràn vào gặp bề mặt còn lạnh, hơi nước đọng thành lớp ướt trên sàn, tường, đồ đạc. Miền Nam có mùa mưa kéo dài nhiều tháng, độ ẩm cao gần như cả ngày. Miền Trung có mùa mưa lũ cuối năm. Ở cả ba vùng, đồ gỗ trải qua những giai đoạn ẩm dài xen với giai đoạn khô, nóng.
Gỗ phản ứng với độ ẩm bằng cách nở ra khi hút ẩm và co lại khi khô. Mỗi chu kỳ như vậy làm mối ghép lỏng dần, lớp sơn bị kéo căng rồi rạn, mặt gỗ dựng xơ. Khi độ ẩm cao kéo dài, nấm mốc có điều kiện phát triển trên bề mặt, đặc biệt ở đồ có bám bẩn, bám nước bọt, đồ cất trong hộp kín. Đồ gỗ mềm hoặc xử lý kém còn dễ bị mọt.
Điều này không có nghĩa là đồ gỗ không hợp với khí hậu nhiệt đới. Đồ làm từ gỗ đã sấy kỹ, có lớp hoàn thiện tốt, và được giữ đúng cách vẫn dùng được nhiều năm. Phần lớn đồ hỏng sớm là do bị ngâm nước, cất khi còn ẩm, hoặc để trong túi ni lông kín.
Khi mua, có thể hỏi nơi bán gỗ đã được sấy và xử lý chưa, lớp hoàn thiện là gì, có khuyến nghị gì về vệ sinh. Ở lớp học, nơi đồ gỗ được lau nhiều và để cả kỳ nghỉ hè trong phòng đóng cửa, việc giữ đồ khô quan trọng không kém việc chọn đồ tốt từ đầu.
Nhận biết hỏng và việc nên làm
Bảng dưới gom các dấu hiệu thường gặp trên đồ chơi và giáo cụ gỗ, kèm hướng xử lý. Với đồ trẻ dưới ba tuổi hay ngậm, nghiêng về phía bỏ khi còn phân vân.
| Dấu hiệu | Thường do | Nên làm |
|---|---|---|
| Lớp phấn trắng hoặc xanh mịn trên mặt, lau là hết | Mốc mới bám bề mặt | Lau sạch, phơi khô, theo dõi; xem phần xử lý mốc |
| Đốm đen, nâu ăn vào thớ, lau không hết | Mốc đã ăn sâu | Đồ hay ngậm thì bỏ; đồ khác chà nhám thử, không hết thì bỏ |
| Mặt gỗ ráp, dựng xơ | Gỗ hút nước rồi khô | Chà nhám mịn, phủ lại dầu sáp an toàn |
| Nứt chân chim ở đầu thớ | Co ngót nhanh khi khô, nắng gắt | Theo dõi; nứt sâu hoặc ở chỗ chịu lực thì bỏ |
| Mối ghép lục cục, chi tiết lỏng | Gỗ co nở nhiều lần | Rút khỏi chỗ chơi, siết lại hoặc sửa; không sửa được thì bỏ |
| Lỗ nhỏ tròn, bụi gỗ mịn rơi ra | Mọt | Cách ly ngay, kiểm các món gần đó |
| Cong vênh, khối không còn khít | Ẩm không đều, để sát tường ẩm | Món cần độ chính xác thì hỏi nơi bán chi tiết thay |
Với giáo cụ cần độ chính xác như khối trụ, tháp khối, một món cong vênh là cả bộ mất khả năng tự kiểm lỗi. Đây là lý do lớp học cần chỗ cất khô hơn cả.
Vệ sinh đồ chơi gỗ mà không làm hỏng gỗ
Đồ gỗ không chịu được ngâm lâu và nhiệt độ cao. Cách vệ sinh thường ngày:
- Dùng khăn mềm nhúng nước ấm pha chút xà phòng nhẹ, vắt thật kiệt đến mức chỉ còn hơi ẩm.
- Lau từng mặt, chú ý góc, khe, lòng lỗ nơi bẩn và nước bọt đọng lại.
- Lau lại một lượt bằng khăn ẩm nước sạch để không còn xà phòng.
- Lau khô ngay bằng khăn khô, rồi đặt đồ trên khăn sạch ở nơi thoáng gió cho khô hẳn, lật mặt sau một lúc.
- Chỉ cất lên kệ, vào hộp khi đã khô hoàn toàn, sờ không còn mát tay.
- Không ngâm đồ trong chậu, không rửa máy rửa bát, không sấy bằng lò hay máy sấy nóng, không phơi nắng gắt nhiều giờ.
Giấm ăn pha loãng với nước có thể dùng lau định kỳ cho đồ gỗ trơn, giúp giảm mùi và mốc nhẹ; lau lại bằng nước sạch và lau khô sau đó. Nước tẩy javel đậm đặc và chất tẩy mạnh làm bạc gỗ, hỏng lớp phủ và để lại mùi, không nên dùng cho đồ bé ngậm. Ở lớp học, nếu phải dùng dung dịch khử khuẩn theo quy định, chọn loại và nồng độ phù hợp với bề mặt gỗ, lau lại bằng nước sạch, và để khô trước khi trẻ dùng.
Giữ khô trong những tháng nồm và mùa mưa
Đóng cửa khi trời nồm. Trong đợt nồm, không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà. Mở cửa để "thông gió" lúc này lại đưa hơi ẩm vào. Đóng cửa, dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô nếu có, mở lại khi trời hết nồm.
Không cất khi còn ẩm. Đây là nguyên nhân mốc phổ biến nhất. Đồ vừa lau, vừa chơi nước, vừa bị bé ngậm cần khô hẳn rồi mới vào hộp, vào giỏ.
Kệ không sát tường ẩm. Tường hướng ngoài, tường gần nhà tắm hay thấm nước hơn. Để kệ cách tường một khoảng nhỏ cho thoáng phía sau, và không đặt đồ gỗ trực tiếp trên nền gạch lạnh trong mùa nồm.
Gói hút ẩm trong hộp cất. Gói hút ẩm đặt trong hộp đựng đồ gỗ ít dùng giúp giảm mốc. Gói hút ẩm là vật nhỏ trẻ có thể cắn rách, nên chỉ đặt trong hộp người lớn cất, không để trên kệ của bé.
Giỏ thoáng hơn hộp kín. Giỏ cói, giỏ mây, hộp gỗ có khe giúp hơi ẩm thoát ra. Hộp nhựa kín và túi ni lông giữ hơi ẩm bên trong, rất dễ mốc nếu đồ cho vào chưa khô hẳn.
Xử lý mốc: khi nào cứu, khi nào bỏ
Mốc mới, mỏng trên mặt. Đeo khẩu trang, mang đồ ra chỗ thoáng, lau sạch bằng khăn ẩm, lau tiếp bằng nước giấm pha loãng, lau khô và để nơi thoáng gió, có thể phơi nắng nhẹ buổi sáng một thời gian ngắn. Theo dõi vài ngày, mốc quay lại nhanh thì xử lý kỹ hơn.
Mốc bám vào thớ nhưng còn nông. Với đồ không ngậm, sau khi lau và để khô, chà nhám nhẹ chỗ có vết, rồi phủ lại một lớp dầu hoặc sáp an toàn. Vết vẫn còn đen sau khi chà thì mốc đã vào sâu.
Mốc đen ăn sâu ở đồ bé ngậm. Vòng gặm, xúc xắc, thìa, đồ cho bé dưới một tuổi có mốc ăn sâu nên bỏ. Không thể chắc chắn làm sạch phần bên trong thớ gỗ.
Mốc lan nhiều món. Khi nhiều món trên cùng một kệ, trong cùng một hộp bị mốc, vấn đề nằm ở chỗ cất. Xử lý chỗ cất, kiểm độ ẩm của phòng, trước khi đặt đồ đã làm sạch trở lại.
Người trong nhà dị ứng. Trẻ hoặc người lớn có tiền sử dị ứng, hen nên tránh làm sạch mốc trực tiếp; người khác làm ở ngoài trời. Có triệu chứng hô hấp kéo dài, hỏi bác sĩ.
Giáo cụ có màu. Mốc trên lớp sơn thường chỉ ở bề mặt, lau được, nhưng nếu dưới lớp sơn đã phồng, bong thì hơi ẩm đã vào gỗ. Rút món đó khỏi kệ và hỏi nơi bán chi tiết thay thế.
Nứt, cong vênh và mọt
Ngoài mốc, ba kiểu hỏng khác hay gặp với đồ gỗ trong khí hậu ẩm nóng:
- Nứt thường xuất hiện khi đồ đang ẩm bị khô quá nhanh: phơi nắng gắt nhiều giờ, để sát máy sưởi, hoặc ngay dưới luồng gió điều hoà. Làm khô từ từ ở chỗ thoáng mát. Vết nứt nhỏ ở mặt có thể chà nhám và phủ dầu; nứt xuyên, nứt ở trục bánh xe, ở chỗ chịu lực thì không dùng tiếp.
- Cong vênh do một mặt hút ẩm nhiều hơn mặt kia, ví dụ tấm gỗ để nằm trên nền ướt. Tấm cong ít đôi khi phẳng lại khi khô đều hai mặt; với giáo cụ cần khít như bảng ghép hình, khối trụ, cong là mất công dụng.
- Mọt để lại lỗ tròn nhỏ và bụi gỗ mịn rơi xuống dưới món đồ. Cách ly món đó ngay, kiểm các món gần đó và kệ. Không phun thuốc diệt côn trùng lên đồ chơi; món bị mọt nhiều thì bỏ.
- Mối khác mọt, thường đi theo đường đất, đường ống từ tường hoặc sàn. Thấy mối ở đồ chơi là dấu hiệu nhà có mối, cần xử lý ở nhà chứ không chỉ ở món đồ.
Đồ đã sửa vẫn cần theo dõi kỹ hơn trong vài tuần đầu, vì gỗ đã từng nứt hay cong sẽ nhạy hơn với thay đổi độ ẩm tiếp theo.
Cất đồ gỗ dài ngày, để dành cho em
Nhiều gia đình cất giáo cụ, đồ chơi gỗ để dành cho em bé sau. Cất đúng cách thì vài năm sau lấy ra vẫn dùng được:
- Làm sạch từng món, để khô hoàn toàn trong vài ngày ở nơi thoáng.
- Với đồ gỗ trơn, phủ một lớp dầu hoặc sáp an toàn mỏng, lau phần thừa, để khô.
- Đếm đủ chi tiết của từng bộ, gói riêng từng bộ bằng vải cotton hoặc giấy không in, không dùng túi ni lông kín.
- Đặt vào thùng có nắp nhưng không kín hơi hoàn toàn, thêm vài gói hút ẩm, ghi bên ngoài tên các bộ trong thùng.
- Để thùng ở chỗ khô, cao, không sát tường ngoài, không dưới mái tôn nóng.
- Mở kiểm hai ba tháng một lần, nhất là sau đợt nồm hoặc mưa kéo dài, thay gói hút ẩm khi cần.
Khi lấy ra cho em dùng, kiểm lại toàn bộ như đồ mới mua: dằm, nứt, mốc, mối ghép, lớp sơn, nam châm và chi tiết nhỏ. Đồ để lâu có thể đã thay đổi dù nhìn qua vẫn đẹp.
Với lớp học nghỉ hè, áp dụng cùng nguyên tắc: làm sạch, để khô, cất bộ nhiều chi tiết vào hộp, để kệ thoáng, và có người vào mở cửa, kiểm tra định kỳ trong những tuần mưa nhiều. Đầu năm học, kiểm lại cả lớp trước khi trẻ quay về.
Câu hỏi thường gặp
Đồ chơi gỗ bị mốc có dùng tiếp được không?
Mốc mới bám mỏng trên mặt, lau là hết thì làm sạch, lau khô và theo dõi được. Mốc đen ăn vào thớ ở đồ bé hay ngậm như vòng gặm, xúc xắc thì nên bỏ. Nhiều món cùng mốc là chỗ cất quá ẩm, cần xử lý chỗ cất.
Có nên rửa đồ chơi gỗ dưới vòi nước không?
Không nên. Ngâm hay rửa dưới vòi làm gỗ hút nước, dựng xơ, lỏng mối ghép và dễ mốc. Lau bằng khăn ẩm vắt kiệt có chút xà phòng nhẹ, lau lại bằng nước sạch, rồi lau khô và để thoáng.
Lau đồ chơi gỗ bằng giấm có được không?
Giấm ăn pha loãng với nước dùng lau định kỳ cho đồ gỗ trơn được, giúp giảm mùi và mốc nhẹ. Sau đó lau lại bằng nước sạch và lau khô. Không ngâm đồ trong giấm và không dùng giấm đậm đặc trên lớp sơn.
Mùa nồm có nên mở cửa cho thoáng đồ gỗ không?
Không nên mở trong đợt nồm, vì không khí ngoài trời lúc đó ẩm hơn trong nhà. Đóng cửa, dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô nếu có, mở cửa lại khi trời đã hết nồm.
Đồ chơi gỗ bị mọt xử lý thế nào?
Cách ly món đó ngay, kiểm các món và kệ gần đó. Không phun thuốc diệt côn trùng lên đồ chơi. Món bị mọt nhiều nên bỏ. Nếu thấy mối theo đường đất từ tường hay sàn, đó là chuyện của cả căn nhà.
Phơi nắng đồ chơi gỗ có tốt không?
Nắng nhẹ buổi sáng trong thời gian ngắn giúp đồ khô và hạn chế mốc. Phơi nắng gắt nhiều giờ làm gỗ khô quá nhanh, dễ nứt, cong và bạc lớp sơn. Phơi xong để nguội ở chỗ thoáng rồi mới cất.