Giáo cụ Montessori thường được chia thành năm khu: thực hành cuộc sống, giác quan, toán, ngôn ngữ và văn hoá (gồm địa lý, thực vật, động vật, khoa học đơn giản). Một số tài liệu gộp văn hoá vào ngôn ngữ, hoặc tách âm nhạc, mỹ thuật thành khu riêng, nhưng năm khu này là cách chia phổ biến nhất trong các danh mục bán giáo cụ và trong lớp học.
Hiểu năm khu giúp ba mẹ và người mua cho lớp đọc được một danh mục giáo cụ dài hàng trăm món, biết món nào là nền, món nào là phụ, món nào hợp tuổi nào. Bài này đi qua từng khu theo góc người mua: món tiêu biểu, thứ tự thường gặp, điều cần soi khi mua và chỗ dễ mua thừa.
Năm khu giáo cụ nhìn nhanh
Bảng tóm tắt mỗi khu để ba mẹ hình dung trước khi đi vào chi tiết. Độ tuổi là mức thường gặp, mỗi trẻ một nhịp.
| Khu | Mục đích của đồ | Món tiêu biểu | Thường bắt đầu |
|---|---|---|---|
| Thực hành cuộc sống | Tự phục vụ, chăm sóc đồ vật, phối hợp tay mắt | Bình rót, kẹp, khung cài, đồ lau dọn, đồ bếp nhỏ | Khoảng 18 tháng |
| Giác quan | Phân biệt to nhỏ, dài ngắn, màu, âm, nặng nhẹ | Khối trụ có núm, tháp hồng, thang nâu, gậy đỏ, bảng màu | Khoảng 2,5 đến 3 tuổi |
| Toán | Số lượng, ký hiệu số, hệ thập phân | Gậy số, số cát nhám, hộp que tính, hạt cườm | Khoảng 3,5 đến 4 tuổi |
| Ngôn ngữ | Gọi tên, âm, chữ, ghép từ | Đồ vật thu nhỏ, thẻ hình, chữ cát nhám, bảng chữ di động | Đồ vật từ 2 tuổi, chữ từ khoảng 3 tuổi |
| Văn hoá | Thế giới quanh trẻ: đất nước, cây, con vật | Quả địa cầu bề mặt nhám, ghép hình lá cây, bộ vòng đời con vật | Khoảng 3 tuổi trở lên |
Bảng cho thấy một điều quan trọng với người mua cho nhà: hai khu đầu dùng sớm và dùng lâu, hai khu toán và ngôn ngữ dùng muộn hơn và cần người lớn biết cách giới thiệu. Nếu ngân sách có hạn, đầu tư vào hai khu đầu trước.
Khu thực hành cuộc sống: nhiều món nhất, rẻ công nhất
Đây là khu có số món nhiều nhất nhưng ít món "giáo cụ chuyên dụng" nhất. Phần lớn là đồ thật cỡ nhỏ: bình rót, thìa, kẹp gắp, rây, khay, khăn, bàn chải, chậu rửa tay nhỏ, cây lau nhà cán ngắn, kéo cắt giấy đầu tròn. Món chuyên dụng đáng kể nhất là bộ khung cài: khung gỗ vuông căng hai mảnh vải, mỗi khung một kiểu cài như khoá kéo, cúc to, cúc nhỏ, khuy bấm, khoá dán, móc, nơ thắt, dây buộc.
Khi mua cho lớp, khu này hao mòn nhanh nhất vì trẻ dùng hằng ngày: bình nứt, kẹp lỏng, khăn sờn. Người mua nên dự phần thay thế định kỳ thay vì mua một lần. Khi mua cho nhà, phần lớn món có thể lấy từ bếp, chỉ cần đổi cỡ cho vừa tay trẻ.
Điều cần soi: bình rót thuỷ tinh phải dày và nhỏ, kẹp mở được bằng lực tay trẻ, khung cài dùng vải bền và cúc khâu chắc. Cúc bung ra từ khung cài là chi tiết nhỏ trẻ có thể nuốt, nên kiểm chỉ khâu mỗi tuần nếu lớp dùng nhiều.
Khu giác quan: nơi độ chính xác quyết định giá trị
Giáo cụ giác quan được thiết kế để mỗi món tách riêng một phẩm chất như kích thước, màu, âm thanh, trọng lượng. Vì thế kích thước và màu phải chuẩn, lệch đi là món đồ mất tác dụng tự kiểm lỗi. Các món nền thường gặp:
- Khối trụ có núm: bốn khối gỗ, mỗi khối mười trụ, khác nhau theo đường kính, chiều cao hoặc cả hai.
- Tháp hồng: mười khối lập phương màu hồng, cạnh từ một tới mười xăng ti mét.
- Thang nâu: mười thanh lăng trụ dài bằng nhau, mặt cắt vuông tăng dần từ một tới mười xăng ti mét.
- Gậy đỏ: mười gậy dài từ mười xăng ti mét tới một mét.
- Hộp bảng màu: ba hộp tăng dần từ màu cơ bản tới các sắc độ chuyển màu.
- Trụ không núm: bốn hộp trụ màu, dùng phối hợp với khối trụ có núm.
- Các món phụ: hộp âm thanh, chuông, bảng xúc giác nhám trơn, bảng nặng nhẹ, lọ ngửi, tủ hình học, tam giác ghép hình.
Khi mua, đo thử vài món ngay khi nhận: khối lớn nhất của tháp hồng có đúng mười xăng ti mét không, các khối có cùng màu không, gậy đỏ có thẳng không. Khu này là nơi hàng giá rẻ hay cắt góc nhất, chi tiết ở bài riêng về tháp hồng và giáo cụ giác quan.
Khu toán: đọc kỹ để không mua thừa
Món nền. Gậy số đỏ xanh xen kẽ, số cát nhám, hộp que tính, số và thẻ đếm, rồi tới hạt cườm vàng cho hệ thập phân. Nhóm hạt cườm kéo theo rất nhiều phụ kiện: thanh mười, tấm trăm, khối nghìn, thẻ số lớn.
Bộ dành cho trường hơn là nhà. Các bộ như bàn tính lớn, bảng nhân chia bằng hạt, hạt cườm xâu chuỗi dài hợp với lớp có cô được đào tạo. Ba mẹ mua về nhà thường dùng được vài món đầu rồi để đó.
Chi tiết nhỏ. Hạt cườm, thẻ số mỏng, que tính rời là vật nhỏ. Nhà có em bé còn bò phải có chỗ cất trên cao hoặc hộp có nắp.
Ngôn ngữ trên thẻ. Thẻ số và bảng phép tính chủ yếu là chữ số, ít vướng ngôn ngữ, nhưng hướng dẫn kèm theo thường là tiếng Anh hoặc tiếng Trung. Người mua cho lớp nên hỏi nhà cung cấp có tài liệu tiếng Việt không.
Học cụ toán là đề tài riêng. Cách trẻ học toán bằng hạt cườm, thanh số là chuyện phương pháp dạy, thuộc về bài khác. Ở đây chỉ dừng ở chuyện mua đúng món, đúng số lượng.
Khu ngôn ngữ: chỗ hàng nhập khẩu hay vướng nhất
Khu ngôn ngữ đi theo trình tự: đồ vật và mô hình thu nhỏ để gọi tên, thẻ hình ghép cặp, rồi tới chữ cát nhám (mỗi chữ một tấm gỗ, chữ làm bằng giấy nhám để trẻ dùng ngón tay lần theo), rồi bảng chữ di động (hộp nhiều ngăn chứa các chữ cái rời để ghép từ). Trong bộ truyền thống, chữ thường in theo kiểu chữ viết thường, phụ âm và nguyên âm hai màu khác nhau.
Chỗ vướng lớn nhất với gia đình Việt là phần lớn bộ chữ nhập khẩu được làm cho tiếng Anh, chỉ có hai mươi sáu chữ cái. Tiếng Việt cần thêm ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư, có chữ không dùng như f, j, w, z trong từ thuần Việt, và cần năm dấu thanh rời để ghép. Một bộ bảng chữ di động cho tiếng Việt vì thế cần nhiều ngăn hơn và có ô riêng cho dấu thanh.
Trước khi mua, người mua nên hỏi thẳng: bộ này đủ chữ cái tiếng Việt chưa, có dấu thanh không, kiểu chữ có giống chữ viết thường trẻ sẽ học ở lớp một không. Mua bộ tiếng Anh về dùng cho trẻ học tiếng Việt thì trẻ gặp chữ thiếu ngay ở những từ đầu tiên như tên mình.
Khu văn hoá và các món ngoài năm khu
Khu văn hoá gom những gì giúp trẻ nhìn ra thế giới: quả địa cầu bề mặt nhám phân biệt đất và nước, quả địa cầu tô màu các châu lục, bản ghép hình các châu lục và các nước, ghép hình bộ phận cây, lá, hoa, ghép hình bộ phận con vật, bộ vòng đời ếch, bướm, cây đậu. Nhiều trường còn thêm vật mẫu thật như vỏ ốc, hạt giống, lá khô.
Với người mua ở Việt Nam, khu này cần soi nội dung kỹ. Bản ghép hình đất nước phải đúng chủ quyền và cập nhật, đặc biệt các quần đảo. Nếu không chắc, nhiều trường chọn mua phần khung gỗ trơn rồi đặt in hoặc tự làm phần nội dung theo tài liệu chính thống. Bộ cây cỏ, con vật nhập khẩu thường là loài ôn đới; trẻ Việt sẽ gần gũi hơn với lá chuối, cây lúa, con trâu.
Ngoài năm khu, các danh mục còn bán kệ, thảm làm việc, khay, giỏ, đồ chơi gỗ mở như khối xây dựng và đồ đóng vai. Những món này không thuộc bộ giáo cụ nhưng là phần lớn thứ trẻ chạm vào mỗi ngày, nên cũng cần chọn kỹ như giáo cụ.
Tên tiếng Anh thường gặp trên trang bán giáo cụ
Nhiều trang bán và catalog nhà cung cấp giữ nguyên tên tiếng Anh, hoặc dịch mỗi nơi một kiểu. Bảng dưới giúp ba mẹ và người mua cho lớp đối chiếu đúng món, tránh đặt nhầm hai món tên gần giống nhau.
| Tên tiếng Anh | Tên tiếng Việt hay dùng | Khu | Dễ nhầm với |
|---|---|---|---|
| Knobbed Cylinders | Khối trụ có núm | Giác quan | Knobless Cylinders, tức trụ không núm, đựng trong hộp màu |
| Pink Tower | Tháp hồng | Giác quan | Bộ khối xếp tầng màu cầu vồng, không chuẩn kích thước |
| Brown Stair hoặc Broad Stair | Thang nâu, cầu thang rộng | Giác quan | Bộ thanh gỗ bậc thang trang trí |
| Red Rods và Number Rods | Gậy đỏ và gậy số | Giác quan và toán | Hai bộ cùng độ dài; gậy số sơn đỏ xanh xen kẽ |
| Sandpaper Letters và Sandpaper Numerals | Chữ cát nhám và số cát nhám | Ngôn ngữ và toán | Thẻ chữ in phẳng không có lớp nhám |
| Moveable Alphabet | Bảng chữ di động | Ngôn ngữ | Bộ chữ nam châm dán tủ lạnh |
| Golden Beads | Hạt cườm vàng | Toán | Hạt cườm màu dùng để xâu chơi |
| Dressing Frames | Khung cài, khung mặc | Thực hành cuộc sống | Bảng bận rộn nhiều khoá gắn chung một tấm |
Khi tên trên trang bán mơ hồ, nhìn ảnh và kích thước là cách chắc nhất. Một bộ "tháp cầu vồng" mười tầng nhiều màu có thể rất đẹp nhưng không thay được tháp hồng, vì khi màu thay đổi theo từng khối, trẻ không còn phải tập trung vào duy nhất khác biệt kích thước.
Từ năm khu tới một danh sách mua cụ thể
Hiểu năm khu rồi, việc lập danh sách gọn hơn nhiều. Trình tự gợi ý cho cả nhà lẫn lớp:
- Ghi độ tuổi thật của trẻ sẽ dùng trong một năm tới, gạch các món có độ tuổi bắt đầu xa hơn mốc đó.
- Với thực hành cuộc sống, liệt kê việc trẻ sẽ làm hằng ngày rồi gom đồ thật cỡ nhỏ, chỉ mua chuyên dụng khi thiếu.
- Với giác quan, chọn ba đến năm món nền, ưu tiên độ chính xác hơn số lượng.
- Với toán và ngôn ngữ, hỏi người sẽ dùng: ba mẹ hay cô có biết cách giới thiệu không; nếu chưa, hoãn mua.
- Với văn hoá, soát nội dung bản đồ, cây cỏ, con vật trước khi đặt hàng.
- Ghi lại kích thước chuẩn của các món đã chọn để đối chiếu khi nhận hàng.
Danh sách gọn như vậy giúp tránh mua phải bộ trọn gói hàng trăm món, trong đó một nửa không đến lượt dùng.
Câu hỏi thường gặp
Giáo cụ Montessori có bao nhiêu món?
Không có con số cố định. Một lớp mẫu giáo đầy đủ có thể có vài trăm món tính cả phụ kiện, trong khi một gia đình chỉ cần vài chục món. Các nhà sản xuất cũng chia và đặt tên bộ khác nhau, nên đếm số món ít ý nghĩa hơn xem có đủ món nền của từng khu hay không.
Khu nào nên mua trước khi làm góc Montessori ở nhà?
Thực hành cuộc sống và giác quan cơ bản. Hai khu này dùng được sớm, ba mẹ dễ hướng dẫn, và phần lớn đồ thực hành có thể lấy từ đồ gia dụng thật. Toán và ngôn ngữ cần người lớn hiểu cách giới thiệu, nên mua sau.
Đồ chơi gỗ thông thường có phải là giáo cụ Montessori không?
Không hẳn. Giáo cụ thường cách ly một phẩm chất và có cách tự kiểm lỗi, còn đồ chơi gỗ mở như khối xây dựng cho trẻ tự do sáng tạo. Hai loại bổ sung nhau; một món gỗ không tự nhiên thành giáo cụ chỉ vì được dán nhãn Montessori.
Mua bảng chữ di động tiếng Việt cần lưu ý gì?
Kiểm bộ có đủ các chữ ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư và năm dấu thanh rời không, số lượng mỗi chữ có đủ để ghép từ dài không, kiểu chữ có giống chữ viết thường dạy ở tiểu học không. Bộ làm cho tiếng Anh sẽ thiếu chữ.
Có cần mua đủ cả năm khu cho bé ở nhà không?
Không cần. Ở nhà, trẻ còn đi lớp và còn cả cuộc sống thật quanh mình. Nhiều gia đình chỉ làm vài khay thực hành, vài món giác quan và một giỏ đồ vật gọi tên, như vậy đã đủ cho bé có việc thật để làm.
Giáo cụ văn hoá nhập khẩu dùng ở Việt Nam có ổn không?
Phần khung gỗ thường dùng được, nhưng cần soát nội dung. Bản đồ phải đúng và đủ chủ quyền, cây cỏ con vật nên gần với trẻ Việt. Khi không chắc về bản đồ, chọn khung trơn và làm nội dung theo tài liệu chính thống.