Đồ chơi điện tử không phải món cấm với trẻ mầm non, nhưng nên chiếm phần nhỏ trong đồ chơi của bé và cần chọn kỹ hơn đồ thường: âm lượng có chỉnh được không, pin có an toàn không, có màn hình, camera, micro hay kết nối mạng không, có quảng cáo hoặc mua hàng trong ứng dụng không. Với đồ có màn hình, các khuyến cáo nhi khoa quốc tế đều đề nghị hạn chế thời gian theo tuổi, rất ít hoặc không có với bé dưới hai tuổi.
Thị trường đồ chơi điện tử cho trẻ nhỏ rất rộng: từ bàn phím phát nhạc, thú bông biết nói, bút chấm đọc, đến máy tính bảng trẻ em, đồng hồ định vị, robot điều khiển bằng ứng dụng. Phần dưới chia các loại theo mức cần cân nhắc, đưa ra bảng tiêu chí khi mua, và nói rõ những điều đồ chơi điện tử không thay thế được.
Các loại đồ chơi điện tử và mức cần cân nhắc
Không phải món nào có pin cũng giống nhau. Bảng xếp từ loại ít phải cân nhắc đến loại cần nghĩ kỹ nhất:
| Loại | Ví dụ | Điều cần cân nhắc chính |
|---|---|---|
| Phát âm thanh, ánh sáng đơn giản | Đàn phím nhỏ, xe có còi, thú bông phát nhạc | Âm lượng, nắp pin, có nút tắt |
| Bút chấm đọc, máy đọc truyện | Bút chạm vào sách phát tiếng, loa kể chuyện | Âm lượng, nội dung có phù hợp tuổi, pin sạc |
| Đồ có màn hình nhỏ | Máy ảnh trẻ em, máy chơi trò đơn giản | Thời gian màn hình, độ sáng, pin sạc |
| Máy tính bảng cho trẻ | Máy tính bảng có vỏ chống sốc và kho ứng dụng trẻ em | Thời gian màn hình, quảng cáo, mua trong ứng dụng, kiểm soát của phụ huynh |
| Đồ kết nối mạng, có camera, micro | Thú bông nối ứng dụng, robot điều khiển qua điện thoại, đồng hồ định vị | Dữ liệu của trẻ đi đâu, ai nghe, ai xem, mật khẩu, cập nhật |
Hai loại đầu là đồ chơi có thêm phần điện; ba loại sau gần với thiết bị công nghệ hơn là đồ chơi. Khi mua loại sau, ba mẹ nên đọc như đọc thông tin một chiếc điện thoại: thời lượng pin, cách sạc, ứng dụng đi kèm, chính sách dữ liệu. Nếu không tìm được những thông tin đó trên bao bì hay trang bán hàng, đó đã là một tín hiệu nên cân nhắc lại. Hàng xách tay không có nhãn tiếng Việt còn thêm một khó khăn: khi hỏng, khi pin có vấn đề, ba mẹ khó biết hỏi ai.
Thời gian màn hình theo tuổi: các khuyến cáo nói gì
Tổ chức Y tế Thế giới trong hướng dẫn năm 2019 về vận động, ngồi và ngủ của trẻ dưới năm tuổi khuyến nghị: trẻ dưới một tuổi không dùng màn hình; trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ màn hình ngồi xem mỗi ngày, càng ít càng tốt. Viện Nhi khoa Hoa Kỳ có khuyến nghị gần tương tự: tránh màn hình với trẻ dưới mười tám tháng trừ gọi video với người thân, từ mười tám đến hai mươi tư tháng nếu dùng thì chọn nội dung chất lượng và xem cùng bé, từ hai đến năm tuổi khoảng một giờ mỗi ngày nội dung chất lượng.
Các khuyến nghị này tính tổng thời gian màn hình trong ngày, gồm tivi, điện thoại, máy tính bảng và đồ chơi có màn hình. Một món đồ chơi có màn hình vì thế không đứng riêng: nếu bé đã xem tivi buổi sáng, món đồ đó đang lấy tiếp phần thời gian vốn đã hết.
Ba mẹ không cần coi các con số là luật cứng, nhưng nên dùng chúng làm mốc khi quyết định mua. Câu hỏi hữu ích là: món đồ này sẽ thay vào khoảng thời gian nào trong ngày của bé? Nếu nó thay thời gian bé xem video thụ động bằng một hoạt động có tương tác, có thể có ích. Nếu nó lấy mất thời gian chơi ngoài trời, chơi với người, thì đó là cái giá ba mẹ cần biết trước.
Bảng tiêu chí trước khi mua một món đồ chơi điện tử
Đọc bao bì, mô tả và thử ở cửa hàng nếu được. Món đạt càng nhiều tiêu chí dưới đây càng ít phải lo:
- Có nút tắt và nút chỉnh âm lượng mà bé tự bấm được, hoặc ít nhất người lớn bấm được.
- Âm thanh không chói khi đặt sát tai người lớn; món phát tiếng liên tục mà không tắt được nên tránh.
- Nắp pin có vít; nếu dùng pin cúc thì nắp càng phải chắc.
- Pin sạc có dây sạc và cục sạc rõ nguồn gốc, có hướng dẫn sạc; không cần sạc qua đêm.
- Không bắt buộc kết nối mạng hay cài ứng dụng mới dùng được.
- Nếu có ứng dụng: không có quảng cáo, không có mua hàng trong ứng dụng, hoặc có khoá phụ huynh tắt được.
- Nếu có camera, micro: biết rõ hình ảnh, âm thanh lưu ở đâu, đổi được mật khẩu mặc định, có thể tắt chức năng.
- Nhãn tiếng Việt, độ tuổi phù hợp, tên đơn vị chịu trách nhiệm, dấu hợp quy với đồ chơi trẻ em.
Không có món nào đạt hết mà vẫn hấp dẫn bé như đồ trên quảng cáo. Ba mẹ chọn những tiêu chí không thể bỏ, thường là âm lượng, pin và dữ liệu, rồi cân nhắc phần còn lại theo hoàn cảnh nhà mình.
Pin sạc, pin cúc và chuyện sạc an toàn
Pin cúc là mối nguy lớn nhất ở đồ điện tử nhỏ. Pin dạng đồng xu có trong đồng hồ, đèn nhấp nháy, thiệp nhạc, điều khiển. Nếu trẻ nuốt, pin có thể gây bỏng thực quản nghiêm trọng trong thời gian ngắn. Nghi ngờ bé nuốt pin là đưa đi cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng.
Pin sạc lithium. Có trong máy tính bảng, robot, đồng hồ, loa. Không sạc trên giường, trên đệm, chăn; không sạc khi người lớn đi vắng hoặc qua đêm; dùng dây và cục sạc đi kèm hoặc loại phù hợp thông số.
Dấu hiệu pin có vấn đề. Vỏ phồng, nóng bất thường khi sạc, có mùi lạ, máy sập nguồn liên tục. Khi thấy, ngưng dùng, rút sạc, để món đồ ở chỗ thoáng không có vật dễ cháy và mang đi xử lý theo hướng dẫn của nơi bán.
Pin thay ra. Pin cũ cất vào hộp kín, để chỗ cao, mang đi thu gom theo nơi nhận pin cũ ở địa phương. Không bỏ pin vào thùng rác chung với đồ trẻ có thể lục được.
Đồ chơi kết nối mạng và đồng hồ định vị trẻ em
Một nhóm đồ ngày càng phổ biến là đồ chơi có camera, micro, nối với điện thoại của ba mẹ qua ứng dụng, cùng đồng hồ thông minh cho trẻ em có định vị và gọi điện. Chúng đem lại tiện ích thật: biết bé ở đâu khi đi cùng ông bà, gọi cho bé khi đi xa. Nhưng chúng cũng thu thập dữ liệu nhạy cảm nhất của trẻ: giọng nói, hình ảnh, vị trí.
Trước khi mua, ba mẹ nên tìm hiểu: dữ liệu được lưu trên máy hay gửi lên máy chủ, máy chủ ở đâu, ai truy cập được; có đổi được mật khẩu mặc định không; nhà sản xuất có cập nhật phần mềm không. Ở nhiều nước từng có những đợt cảnh báo về đồ chơi kết nối mạng có lỗ hổng bảo mật, cho thấy rủi ro này có thật chứ không chỉ là lý thuyết.
Với trẻ mầm non, đồng hồ định vị thường hữu ích hơn khi đi chơi nơi đông người, còn ở trường mầm non nhiều lớp không cho trẻ đeo, hoặc yêu cầu tắt chức năng gọi. Ba mẹ hỏi trường trước. Thú bông, robot có camera đặt trong phòng ngủ là món nên cân nhắc nhiều nhất; nếu đã có, tắt camera, micro khi không dùng.
Theo từng tuổi, món điện tử nào đáng cân nhắc
Nếu nhà muốn có một hai món điện tử cho bé, bảng gợi ý loại hợp hơn theo từng khoảng tuổi. Đây là gợi ý để thu hẹp lựa chọn, không phải danh sách nên mua:
| Tuổi | Loại có thể cân nhắc | Loại nên để sau |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Đồ phát tiếng khi bé tác động, như lục lạc có nhạc nhẹ, có nút tắt | Mọi đồ có màn hình; đồ phát nhạc liên tục sát nôi |
| 1–2 tuổi | Đàn phím to, sách có nút phát tiếng con vật, âm lượng vừa | Máy tính bảng, điện thoại đồ chơi có màn hình phát video |
| 3–4 tuổi | Máy đọc truyện bằng âm thanh, bút chấm đọc dùng cùng ba mẹ, đèn ngủ có nhạc hẹn giờ | Đồ kết nối mạng có camera trong phòng ngủ |
| 5–6 tuổi | Robot lập trình đơn giản bằng thẻ hoặc nút bấm không cần màn hình, máy ảnh trẻ em | Thiết bị cầm tay có kho trò chơi mở, mạng xã hội |
Điểm chung của cột bên trái là món đồ không làm bé ngồi nhìn lâu một chỗ, hoặc dùng âm thanh thay vì hình ảnh. Robot lập trình bằng thẻ bài, nút bấm trên thân là ví dụ cho trẻ lớn: trẻ phải sắp thứ tự lệnh rồi quan sát robot chạy trên sàn, không nhìn vào màn hình. Máy đọc truyện bằng âm thanh cho bé nghe mà mắt vẫn rảnh để xem tranh, chơi khối. Những món như vậy, nếu dùng có chừng mực, ít lấn vào thời gian màn hình của bé.
Những điều đồ chơi điện tử không thay được
Giọng nói của người thật. Bé học nói qua trò chuyện qua lại với người lớn, có chờ, có đáp. Một món đồ phát lời đọc không chờ bé trả lời và không đáp theo câu bé nói.
Đồ chơi để bé tự làm ra chuyện. Đồ điện tử thường làm sẵn hiệu ứng: bấm là có nhạc, có đèn. Khối gỗ, búp bê, bộ nấu ăn bắt bé tự nghĩ ra chuyện gì sẽ xảy ra. Tủ đồ của bé cần phần lớn là loại này.
Chơi ngoài trời. Không có món đồ nào trong nhà thay được việc chạy, leo, đạp xe, nghịch cát nước. Đồ điện tử nên chiếm phần thời gian trong nhà, không lấy mất giờ ra sân.
Lời hứa "thông minh hơn". Nhãn "giáo dục", "phát triển trí tuệ" trên hộp là lời quảng cáo, không phải cam kết. Ba mẹ chọn đồ vì bé thích và vì an toàn, không vì hứa hẹn kết quả học tập.
Sự có mặt của ba mẹ khi bé dùng. Cùng một món đồ có màn hình, bé dùng một mình và bé dùng khi có người lớn ngồi cạnh, hỏi han, gọi tên thứ bé thấy, là hai trải nghiệm khác nhau. Các khuyến nghị nhi khoa đều nhấn mạnh việc xem cùng trẻ. Nếu không có ai ngồi cùng được vào lúc đó, đó thường là lúc nên chọn một món không điện tử.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tuổi thì cho chơi đồ chơi điện tử được?
Đồ có âm thanh, ánh sáng đơn giản dùng được từ nhỏ nếu âm lượng vừa phải và an toàn về pin. Đồ có màn hình thì các khuyến cáo nhi khoa đề nghị tránh với trẻ dưới mười tám tháng đến hai tuổi, và hạn chế khoảng một giờ mỗi ngày với trẻ hai đến năm tuổi.
Có nên mua máy tính bảng cho trẻ mầm non không?
Không bắt buộc, và nếu mua thì nên coi là thiết bị có giới hạn thời gian chứ không phải đồ chơi để bé cầm tự do. Chọn máy có khoá phụ huynh, tắt được quảng cáo và mua trong ứng dụng, đặt giờ dùng cố định và để máy ở phòng chung.
Đồng hồ định vị cho trẻ mầm non có cần thiết không?
Hữu ích khi bé đi cùng người khác đến nơi đông người, nhưng không thay được việc người lớn trông bé. Cần tìm hiểu dữ liệu vị trí được lưu ở đâu, đổi mật khẩu mặc định, và hỏi trường có cho trẻ đeo không.
Đồ chơi phát nhạc to có hại tai bé không?
Âm thanh lớn phát sát tai trong thời gian dài có thể gây hại cho thính lực. Ba mẹ thử bằng tai mình trước khi mua, ưu tiên món có nút chỉnh hoặc tắt âm, và để đồ phát nhạc cách xa tai bé khi chơi.
Bút chấm đọc có giúp bé học tiếng Anh không?
Bút chấm đọc cho bé nghe phát âm khi chạm vào hình, có thể làm bé quen âm. Nhưng học nói cần trò chuyện qua lại với người thật. Nếu dùng, ba mẹ nên ngồi cùng, nhắc lại từ, hỏi bé, thay vì để bé tự chấm một mình thời gian dài.
Làm sao biết đồ chơi kết nối mạng có an toàn dữ liệu?
Đọc chính sách dữ liệu của nhà sản xuất, xem có đổi được mật khẩu mặc định, có cập nhật phần mềm, có tắt được camera và micro không. Nếu không tìm được thông tin này, nên chọn món không cần kết nối mạng.