Cũi an toàn cho bé là cũi có khung chắc, khoảng cách giữa các nan đủ hẹp để đầu và người bé không lọt qua, các tấm thành cố định, và một tấm nệm phẳng, chắc, vừa khít lòng cũi. Trong cũi chỉ có bé và tấm ga bọc nệm: không gối, không chăn dày, không thú bông, không quây đệm. Bé nằm ngửa khi ngủ. Đó là nguyên tắc cốt lõi mà các khuyến nghị ngủ an toàn cho trẻ nhỏ của nhiều tổ chức nhi khoa trên thế giới cùng thống nhất.
Bài này viết từ phía người mua: các loại nôi cũi, cách kiểm khung và nệm, đặt cũi ở đâu trong phòng, những món nên bỏ ra khỏi cũi, và khi nào phải đưa bé đi cấp cứu ngay. Thói quen ngủ, giờ ngủ của bé là chủ đề khác, không bàn ở đây.
Nôi, cũi, cũi kê cạnh giường, cũi du lịch: loại nào cho giai đoạn nào
Đồ ngủ cho trẻ nhỏ có nhiều tên gọi. Gom theo cấu tạo và thời gian dùng:
| Loại | Thời gian dùng thường gặp | Điểm mạnh | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Nôi nhỏ, giỏ ngủ | Vài tháng đầu, đến khi bé bắt đầu lật hoặc tới giới hạn cân nặng ghi trên nhãn | Gọn, đặt cạnh giường cha mẹ | Đáy phẳng, chắc; chân vững; thôi dùng khi bé lật được |
| Cũi kê cạnh giường cha mẹ | Từ sơ sinh đến khi bé tự ngồi, đứng | Bé gần mẹ nhưng có chỗ ngủ riêng | Mặt cũi khít sát giường, không có khe hở giữa hai bên |
| Cũi tiêu chuẩn | Từ sơ sinh đến khoảng 2–3 tuổi | Dùng lâu, đáy hạ được theo tuổi | Khoảng cách nan, thành cố định, nệm vừa khít |
| Cũi chuyển thành giường nhỏ | Đến tuổi mẫu giáo | Dùng được nhiều năm | Phụ kiện chuyển đổi phải đủ, lắp đúng |
| Cũi du lịch, quây cũi vải gấp | Đi xa, ngủ tạm | Gọn, mang theo được | Chỉ dùng tấm nệm đi kèm; khoá gập phải khoá hết |
Võng, ghế rung, ghế nằm nghiêng, nệm định hình có gờ nâng đầu được nhiều nhà dùng cho bé chợp mắt. Các khuyến nghị ngủ an toàn không coi đây là chỗ ngủ: bé nằm nghiêng hoặc gập người dễ bị gập cằm vào ngực, ảnh hưởng đường thở. Bé thiếp đi ở đó thì nên chuyển sang mặt phẳng chắc của cũi hoặc nôi.
Kiểm khung cũi: nan, thành, trụ góc và ốc vít
Khoảng cách giữa các nan đủ hẹp. Tiêu chuẩn an toàn cũi trẻ em ở nhiều nước đặt giới hạn khoảng cách nan vào khoảng 6 cm. Cách kiểm nhanh tại nhà: nếu một lon nước ngọt loại thường lọt qua khe nan dễ dàng, khe đó quá rộng. Nan gãy, thiếu nan hoặc nan lỏng là lý do không dùng cũi.
Tấm thành cố định, không phải thành hạ trượt lên xuống. Cũi kiểu cũ có một tấm thành trượt lên xuống để bế bé cho tiện. Kiểu này từng gây tai nạn khi khớp trượt hỏng tạo khe kẹp bé, và đã bị cấm bán ở một số nước. Cũi hạ được đáy (mặt nệm) thì khác, đó là thiết kế bình thường.
Trụ góc không nhô cao. Trụ ở bốn góc cũi nhô cao hơn thành có thể móc vào quần áo, dây yếm của bé. Trụ góc nên ngang hoặc thấp sát với mép thành, trừ khi là cột màn được thiết kế riêng.
Đầu cũi không có khoảng khoét. Hình trang trí khoét lỗ ở đầu cũi, chân cũi có thể làm kẹt đầu hoặc tay bé. Chọn tấm đầu liền hoặc nan đều.
Ốc vít, chốt đủ và chắc. Lắc mạnh cũi sau khi lắp: không lỏng, không kêu. Đầu vít không lồi vào phía trong. Chốt nhỏ, nắp nhựa bịt vít phải chặt, không tự rơi.
Sơn, vecni không bong, không có dằm. Bé mọc răng hay gặm thành cũi. Mặt gỗ phải nhẵn, lớp sơn không tróc khi cạo bằng móng tay. Thông tin về lớp phủ nên có trên nhãn.
Nệm cũi: phẳng, chắc, vừa khít
Nệm cho bé ngủ phải chắc: ấn tay xuống giữa nệm rồi buông, nệm trở lại phẳng ngay, không để lại vết lõm sâu theo hình bàn tay. Nệm quá mềm, nệm bông xốp dày hay nệm có gối liền làm mặt nằm lún xuống quanh mặt bé. Không lót thêm chăn bông, nệm mỏng xếp chồng hay tấm lót lông dưới ga để “cho êm”.
Nệm phải vừa khít lòng cũi. Đặt nệm vào rồi đẩy về một phía: khe hở còn lại giữa mép nệm và thành cũi không nên đủ để nhét lọt hai ngón tay. Khe rộng hơn là chỗ bé có thể bị kẹt khi lăn. Nệm mua rời phải chọn theo kích thước lòng cũi, không theo kích thước cũi ghi bên ngoài.
Ga bọc nệm là loại ga chun bọc kín, đúng cỡ, không lỏng để bé kéo lên mặt. Lớp chống thấm nên nằm dưới ga, phẳng, không nhăn, không có túi ni lông bọc ngoài. Nệm phải được tháo bỏ toàn bộ lớp màng nhựa đóng gói trước khi dùng.
Nệm cũ hoặc nệm của anh chị dùng lại cần kiểm kỹ: nệm đã lún giữa, ẩm mốc, rách vỏ thì thay mới.
Những thứ không để trong cũi khi bé ngủ
Phần lớn tai nạn khi ngủ ở trẻ nhỏ đến từ đồ vật trong chỗ ngủ, không phải từ bản thân chiếc cũi. Danh sách cần nhớ:
- Gối: không dùng cho trẻ dưới một tuổi; bé lớn hơn cũng chỉ dùng gối mỏng, chắc khi đã chuyển ra giường.
- Chăn dày, chăn lông, gối ôm: thay bằng túi ngủ hoặc quần áo ngủ đủ ấm theo thời tiết.
- Thú bông, đồ chơi mềm: kể cả thú bông nhỏ để bé “có bạn”. Có thể dùng khi bé thức, ngoài cũi.
- Quây đệm quanh thành cũi: dù quảng cáo chống va đầu, chúng tạo mặt mềm sát mặt bé và có dây buộc. Khuyến nghị ngủ an toàn khuyên không dùng.
- Đồ chơi treo có dây: tháo khi bé bắt đầu chống tay, ngồi, với lên được.
- Yếm, vòng cổ, dây đeo núm ti, kẹp tóc: tháo ra trước khi đặt bé ngủ.
- Túi ni lông, màng bọc: kể cả bao bì nệm, không để gần cũi.
- Khăn sữa đắp hờ lên mặt hay trùm che nắng: không dùng; muốn tối thì kéo rèm phòng.
Nhiều nhà dùng màn chống muỗi. Màn nên chụp kín bên ngoài cũi, căng, không rủ vào lòng cũi; buộc màn bằng dây thì dây phải nằm ngoài tầm tay bé.
Đặt cũi ở đâu trong phòng và khi nào hạ đáy cũi
Xa cửa sổ và dây rèm. Dây kéo rèm, dây mành là nguyên nhân thắt cổ ở trẻ nhỏ được cảnh báo nhiều nước. Kê cũi cách xa cửa sổ, buộc gọn dây rèm lên cao hoặc dùng rèm không dây.
Xa ổ điện, quạt sưởi, đèn. Dây điện của đèn ngủ, máy tạo độ ẩm, camera theo dõi phải nằm ngoài tầm với của bé khi đứng trong cũi. Camera nên bắt lên tường xa cũi, dây đi sát tường.
Không kê sát kệ, tủ có đồ. Bé biết đứng sẽ với lấy mọi thứ trong tầm tay. Kệ treo trên đầu cũi cũng có thể rơi.
Tránh luồng gió thổi thẳng. Cũi đặt ngay dưới cửa gió điều hoà hoặc trước quạt thổi thẳng khiến nhiệt độ quanh bé thay đổi nhiều, ba mẹ lại có xu hướng đắp thêm chăn. Kê cũi ở chỗ gió đã tản, rồi chỉnh quần áo ngủ của bé cho vừa, thay vì bù bằng chăn dày.
Cũi kê cạnh giường phải khít. Giữa cũi và giường cha mẹ không được có khe. Dùng đúng bộ dây gắn đi kèm và kiểm lại mỗi lần thay ga giường.
Hạ đáy cũi theo mốc phát triển. Khi bé bắt đầu ngồi, hạ mặt nệm xuống nấc giữa; khi bé bắt đầu đứng, hạ xuống nấc thấp nhất. Khi thành cũi chỉ còn ngang ngực bé lúc đứng, hoặc bé đã tìm cách trèo ra, là lúc nghĩ đến giường thấp.
Lắp cũi khi nhận hàng và kiểm lại định kỳ
Cũi an toàn trên giấy vẫn có thể thành cũi nguy hiểm nếu lắp thiếu một con vít hay đặt nệm sai nấc. Làm theo thứ tự:
- Đọc hết hướng dẫn, đếm đủ vít, chốt, thanh đỡ đáy theo danh sách. Thiếu chi tiết thì liên hệ người bán, không thay bằng vít tự mua khác cỡ.
- Lắp trên sàn phẳng, siết vít đều tay. Thanh đỡ đáy phải gài đủ vào các móc ở cả bốn góc, ở cùng một nấc.
- Đặt nệm vào, kiểm khe hai ngón tay ở cả bốn phía.
- Lắc mạnh cũi theo chiều ngang và dọc, ấn mạnh vào giữa mặt nệm: không có tiếng kêu, không có góc nào tụt.
- Nếu cũi có bánh xe, khoá cả bánh xe và đẩy thử: cũi không lăn.
- Bóc hết màng ni lông, nhãn dán tạm, dây buộc đóng gói khỏi cũi và nệm.
- Mỗi lần thay ga và mỗi tháng một lần, siết lại vít, kiểm nan, kiểm khung, nhất là sau khi di chuyển cũi.
Khi bé đã biết đứng và lắc thành cũi, các mối ghép chịu lực nhiều hơn hẳn. Đây là giai đoạn kiểm vít thường xuyên hơn, và hạ đáy cũi ngay nếu chưa hạ.
Khi nào đưa bé đi cấp cứu ngay
Một số tình huống ở chỗ ngủ không thể đợi. Gọi 115 và đưa bé đến cơ sở y tế gần nhất ngay khi: bé không thở hoặc thở rất yếu, môi và mặt tím tái hay tái nhợt, bé mềm nhũn, không phản ứng khi gọi hay chạm; bé bị kẹt đầu, cổ giữa nan, giữa nệm và thành cũi, hoặc bị dây quấn cổ, dù đã gỡ ra và bé có vẻ ổn; bé ngã từ cũi đập đầu rồi nôn nhiều lần, li bì, co giật.
Trong lúc chờ, nếu đã học sơ cứu, làm theo những gì được hướng dẫn trong khoá học; nếu chưa, làm theo hướng dẫn qua điện thoại của tổng đài cấp cứu. Gia đình có trẻ nhỏ nên học một khoá sơ cứu cho trẻ em có thực hành, vì đọc bài không thay được việc tập trên mô hình.
Phòng ngừa còn gồm cả chuyện nhiệt độ. Bé quá nóng khi ngủ cũng là một yếu tố rủi ro được các khuyến nghị nhắc tới. Giữ phòng thoáng, mặc cho bé vừa đủ theo thời tiết, không đội mũ trùm khi ngủ trong nhà, và kiểm bằng cách sờ gáy hoặc lưng bé: ấm là vừa, ướt mồ hôi là đang quá nóng. Tay chân hơi mát là bình thường.
Sau bất kỳ sự cố nào, kiểm lại cũi và chỗ ngủ: khe nệm, nan lỏng, dây ở gần, đồ vật mềm. Chiếc cũi đã gây kẹt một lần thì phải sửa triệt để hoặc thay, không dùng tiếp với hy vọng bé sẽ không bị lại.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách nan cũi bao nhiêu là an toàn?
Tiêu chuẩn cũi trẻ em ở nhiều nước giới hạn khoảng cách nan ở mức khoảng 6 cm. Cách thử nhanh là dùng một lon nước ngọt loại thường: nếu lọt qua khe dễ dàng thì khe quá rộng. Khi mua, xem nhãn có ghi tiêu chuẩn sản phẩm đáp ứng và kiểm bằng tay mọi khe, kể cả khe ở đầu cũi.
Có nên dùng quây đệm cũi để bé không đập đầu vào thành?
Các khuyến nghị ngủ an toàn khuyên không dùng quây đệm, kể cả loại lưới thoáng, vì chúng tạo mặt mềm sát mặt bé và có dây buộc. Bé va nhẹ vào thành cũi hiếm khi gây chấn thương đáng kể, trong khi rủi ro của đồ mềm trong chỗ ngủ là rủi ro về đường thở.
Bé mấy tuổi thì chuyển từ cũi ra giường?
Không có tuổi cố định. Dấu hiệu là bé đã cố trèo ra ngoài, hoặc thành cũi khi hạ đáy thấp nhất chỉ còn ngang ngực bé lúc đứng. Nhiều bé chuyển trong khoảng 2–3 tuổi. Giường mới nên thấp, có thanh chắn, và phòng phải được rà soát lại vì bé sẽ tự ra khỏi giường.
Có thể dùng cũi cũ của anh chị em không?
Có thể nếu cũi đủ nan, chắc, không phải kiểu tấm thành hạ trượt, có đủ ốc vít và hướng dẫn, khoảng cách nan đạt yêu cầu. Nệm cũ thì nên thay. Cũi đã sửa chế, thay nan bằng vật liệu khác, hoặc sơn lại không rõ loại sơn thì không nên dùng cho bé.
Cho bé ngủ võng có được không?
Võng là thói quen của nhiều gia đình Việt, nhưng các khuyến nghị ngủ an toàn cho trẻ nhỏ khuyên bé ngủ trên mặt phẳng, chắc. Trong võng, bé nằm cong người, cằm dễ gập vào ngực. Nếu bé thiếp đi trong võng, nên chuyển bé sang cũi hoặc nôi có nệm phẳng.
Có cần mua cũi nếu bé ngủ chung giường với ba mẹ?
Nhiều tổ chức nhi khoa khuyên bé ngủ cùng phòng nhưng ngủ trên chỗ ngủ riêng trong những tháng đầu. Cũi kê cạnh giường cha mẹ là cách dung hoà phổ biến. Nếu gia đình vẫn chọn ngủ chung, nên hỏi bác sĩ nhi về các điều kiện an toàn cho mặt giường, gối chăn và người nằm cạnh bé.