Giáo cụ Montessori cho bé 2 tuổi nên xoay quanh ba nhóm: đồ thực hành cuộc sống cỡ nhỏ (rót, xúc, kẹp, lau, mở nắp), đồ luyện tay và giác quan đơn giản (lồng hộp, cọc xếp, khối lắp hình, hộp thả vật), và đồ cho ngôn ngữ như đồ vật thật hoặc mô hình thu nhỏ để gọi tên. Ở tuổi này bé thường chưa cần tháp hồng đầy đủ, chữ cát nhám hay hạt cườm toán; những bộ đó hợp hơn với bé từ khoảng ba tuổi.
Với ba mẹ mua cho nhà, khoảng mười đến mười lăm món chọn kỹ là đủ cho cả năm, miễn mỗi món có một việc rõ ràng để bé làm và đúng cỡ tay bé. Bài này đi theo từng nhóm, nêu món tiêu biểu, dấu hiệu bé đã sẵn sàng, những món nên chờ, và các bước thử trước khi xuống tiền. Phần triết lý của phương pháp có bài riêng ở trang chuyên về phương pháp giáo dục; ở đây chỉ bàn giáo cụ như những món đồ cần chọn cho đúng.
Bé 2 tuổi làm được gì với giáo cụ
Khoảng từ mười tám tháng đến ba tuổi, phần lớn trẻ đi đứng đã vững, cầm nắm bằng cả bàn tay chuyển dần sang kẹp bằng ngón cái và ngón trỏ, và rất thích lặp lại một động tác cho tới khi làm trơn tru. Bé thường mê những việc có đầu có cuối nhìn thấy được: bỏ vật vào lỗ rồi nghe tiếng rơi, đổ nước từ bình này sang bình kia, mở nắp rồi đóng nắp, xếp khối rồi đẩy đổ. Đây là lý do giáo cụ ở tuổi này đơn giản về hình thức nhưng đòi hỏi cỡ và trọng lượng rất đúng.
Một món giáo cụ hợp tuổi thường có bốn đặc điểm. Thứ nhất, nó dạy một việc, không gom năm tính năng vào một khối nhựa có đèn và nhạc. Thứ hai, nó có cách tự kiểm lỗi: lắp sai thì không vừa, rót tràn thì thấy nước trên khay, bé tự nhận ra mà không cần người lớn nhắc. Thứ ba, nó vừa tay bé: bình rót nhẹ khi đầy, núm cầm to bằng đầu ngón tay, khối không quá nặng nếu rơi vào chân. Thứ tư, nó bền và thật: gỗ, thuỷ tinh dày cỡ nhỏ, kim loại, vải, để bé cảm được sức nặng và chất liệu thật.
Các mốc trên chỉ là mức thường gặp; mỗi bé một nhịp. Có bé hai tuổi đã rót nước gọn gàng, có bé gần ba tuổi vẫn thích xúc hạt hơn. Ba mẹ nhìn việc bé đang say mê ở nhà để chọn, không nhìn con số trên hộp.
Danh sách giáo cụ theo nhóm cho bé khoảng 2 tuổi
Bảng dưới gom các món phổ biến theo nhóm, kèm dấu hiệu cho thấy bé có thể dùng và điều cần soi khi mua. Không cần mua đủ cả bảng; chọn theo việc bé đang thích.
| Nhóm | Món tiêu biểu | Dấu hiệu bé sẵn sàng | Soi gì khi mua |
|---|---|---|---|
| Thực hành cuộc sống | Bộ rót hạt khô rồi rót nước, thìa xúc, kẹp gắp to, khay, khăn lau nhỏ, chai lọ để mở nắp | Bé thích đổ đồ từ hộp này sang hộp kia, tự đòi cầm cốc | Bình nhẹ, vòi rót ngắn, kẹp mở bằng lực tay trẻ, khay có gờ |
| Luyện tay, vận động tinh | Hộp thả vật có ngăn kéo, cọc xếp vòng, khối lắp hình đơn giản, bảng núm ba đến năm hình | Bé nhặt được vật nhỏ bằng hai ngón, thích nhét đồ vào khe | Núm vừa ngón, mặt cắt mịn, không chi tiết rời quá nhỏ |
| Giác quan | Hộp lắp trụ một cỡ, xếp chồng khối tăng dần, túi vải sờ đoán vật, bình lắc âm thanh kín nắp | Bé so sánh to nhỏ, thích nghe tiếng lắc | Nắp bình lắc dán chặt, khối cạnh bo, màu trơn |
| Ngôn ngữ | Đồ vật thật hoặc mô hình thu nhỏ theo chủ đề: con vật, rau quả, đồ dùng; thẻ hình ảnh chụp thật | Bé chỉ và đòi biết tên đồ vật | Mô hình đúng tỉ lệ, màu thật, đủ to để không nuốt được |
| Vận động lớn | Tam giác leo, ván trượt thấp, bục bước nhỏ | Bé leo trèo ghế sofa, thích trèo lên rồi xuống | Chốt khoá chắc, chân chống trượt, tải trọng ghi rõ |
Nhóm vận động lớn không phải giáo cụ trong khay nhưng thường đi kèm trong các bộ Montessori bán cho nhà. Nếu nhà chật, ba mẹ có thể bỏ qua nhóm này và dồn chỗ cho kệ thấp với vài khay làm việc.
Thực hành cuộc sống: mua đồ thật cỡ nhỏ trước
Nhóm này rẻ công nhất vì phần lớn món có thể là đồ gia dụng thật thu nhỏ, không bắt buộc mua theo bộ có chữ Montessori trên hộp. Điều quan trọng là món đó dùng được thật, không phải đồ chơi giả lập.
- Bình rót: một cặp bình nhỏ có quai, bắt đầu rót hạt khô to như đậu đỏ, đậu gà rồi mới chuyển sang nước. Bình đầy nước vẫn phải đủ nhẹ để bé nhấc bằng một tay.
- Thìa và kẹp: thìa canh cỡ nhỏ, kẹp gắp đá loại to hoặc kẹp tre đầu tròn. Kẹp có lò xo cứng quá thì bé hai tuổi bóp không nổi và bỏ cuộc.
- Khay có gờ: mọi bài tập đặt trên khay, gờ giữ hạt và nước không lăn khắp sàn. Khay gỗ phải có lớp phủ chịu nước, nếu không vài tuần sẽ thấm và lên mốc.
- Đồ lau dọn: khăn vải nhỏ, miếng bọt biển cắt nhỏ, chổi và hốt rác cán ngắn. Đây là món bé dùng nhiều nhất nhưng hay bị quên khi mua.
- Đồ mặc và đóng mở: chai lọ có nắp vặn to, hộp có nắp bấm, khung cài khoá dán hay cúc to. Khung cài nhiều loại khoá có thể để sau.
- Đồ bếp cỡ nhỏ: bàn chải rửa rau, rổ nhỏ, dao cắt chuối có lưỡi cùn bằng gỗ hoặc thép không mũi nhọn, luôn dùng có người lớn ngồi cạnh.
Ba mẹ nên thử từng món bằng tay mình trước: cầm như trẻ cầm, xem có cạnh sắc, có nặng quá khi đầy, có chỗ kẹp tay không. Món nào chính ba mẹ thấy vướng thì bé sẽ vướng gấp đôi.
Luyện tay và giác quan: chọn ít mà đúng độ khó
Hộp thả vật. Khối gỗ có lỗ tròn, bé thả quả bóng hoặc khối vào rồi nó lăn ra khay hoặc ngăn kéo. Ở hai tuổi, chọn loại có ngăn kéo để bé tự mở lấy lại vật. Quả bóng đi kèm phải to hơn hẳn miệng bé.
Cọc xếp vòng và đĩa trên trục. Cọc thẳng đứng xếp vòng theo thứ tự, hoặc trục ngang luồn đĩa. Loại cọc đứng phải có đế nặng để không đổ khi bé tì tay vào.
Bảng núm ít hình. Bảng gỗ với ba đến năm miếng lắp hình tròn, vuông, tam giác, có núm cầm. Bảng hai mươi miếng nhiều chi tiết dành cho tuổi lớn hơn; mua sớm thì bé chỉ đổ ra rồi bỏ.
Hộp lắp trụ. Một khối gỗ với vài lỗ để bé lắp các trụ cùng cao khác đường kính. Đây là bản tập dượt trước khối trụ có núm đầy đủ mười trụ, vốn hợp với bé lớn hơn.
Bình lắc âm thanh. Cặp bình đựng các vật khác nhau tạo tiếng to nhỏ. Nắp phải dán chết hoặc vặn chặt bằng dụng cụ; hạt bên trong rơi ra là nguy cơ hóc ngay.
Túi sờ đoán. Túi vải đựng vài đồ vật quen, bé thò tay sờ rồi lấy ra gọi tên. Món này ba mẹ tự gom được từ đồ có sẵn, không cần mua bộ.
Ngôn ngữ tuổi hai: đồ vật thật trước, chữ cái sau
Ở khoảng hai tuổi, vốn từ của trẻ tăng nhanh và bé thích chỉ vào đồ vật hỏi tên. Giáo cụ ngôn ngữ hợp tuổi này là đồ vật thật hoặc mô hình thu nhỏ đúng tỉ lệ: quả cam thật, cái cốc thật, con trâu, con gà, chiếc xe đạp mô hình. Khi mua mô hình con vật, chọn bộ có màu và hình dáng giống thật, tránh con vật hoạt hình mắt to, vì mục đích là để bé nối từ với hình dạng thật ngoài đời.
Bước tiếp theo là thẻ hình chụp thật: một tấm ảnh rõ, nền trơn, một vật trên một thẻ. Bé ghép đồ vật với thẻ hình của nó, rồi về sau ghép hai thẻ giống nhau. Với gia đình Việt, nên ưu tiên đồ vật quen trong nhà và quanh xóm như nón lá, cái chổi, con cá, bó rau muống, thay vì bộ thẻ nhập khẩu toàn những vật bé chưa từng thấy.
Chữ cát nhám và bảng chữ di động chưa phải món cần mua ở tuổi này. Khi tới lúc mua, ba mẹ nhớ một điều nhiều người bỏ sót: bộ chữ nhập khẩu thường chỉ có hai mươi sáu chữ cái tiếng Anh, thiếu ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư và các dấu thanh. Bộ dùng cho trẻ học tiếng Việt cần có đủ những chữ này.
Những món nên chờ thêm, hoặc không nên mua
Tháp hồng, thang nâu, gậy đỏ đầy đủ. Bộ giác quan kinh điển này thường giới thiệu cho bé từ khoảng hai tuổi rưỡi tới ba tuổi. Mua sớm không hại, nhưng bé hai tuổi hay dùng khối nhỏ nhất của tháp hồng để ném, và khối một xăng ti mét đó vừa miệng trẻ.
Hạt cườm toán, thẻ số, que tính. Hợp với trẻ mẫu giáo lớn hơn. Hạt cườm nhỏ, xâu bằng dây kim loại, không phải đồ cho trẻ còn đưa đồ lên miệng.
Bộ đồ chơi gỗ có nam châm nhỏ. Câu cá nam châm, bảng nam châm gắn hình phổ biến trong các bộ gỗ giá mềm. Nam châm nhỏ bong ra rất nguy hiểm nếu bé nuốt từ hai viên trở lên. Nếu đã mua, kiểm định kỳ xem nam châm có bị lỏng không.
Bộ hộp lớn ghi "đủ giáo cụ cho 0 tới 6 tuổi". Những bộ hàng chục món thường có nhiều món trùng chức năng, cỡ nhỏ hơn chuẩn và sơn mỏng. Ba mẹ trả tiền cho cả những món bé ba năm nữa mới dùng, và khi đó đồ đã cũ.
Đồ có pin, đèn, nhạc gắn trong khối gỗ. Nhìn ngoài là gỗ nhưng bên trong có pin cúc hoặc pin tiểu. Món này không còn là giáo cụ tự kiểm lỗi, và nắp pin phải vặn vít mới an toàn.
Thử từng món trước khi mua: năm bước
Dù mua tại cửa hàng hay mua trên mạng, ba mẹ có thể kiểm theo cùng một trình tự. Với hàng online, đọc kỹ kích thước ghi trong mô tả và đối chiếu với tay bé bằng thước dây.
- Xác định việc bé đang thích làm ở nhà, chọn món phục vụ đúng việc đó, mỗi lần chỉ thêm hai đến ba món.
- Đo kích thước: núm cầm, đường kính bình, chiều dài kẹp. Món nào có bộ phận rời phải lớn hơn hẳn miệng trẻ; ống thử chi tiết nhỏ dùng trong tiêu chuẩn đồ chơi có đường kính khoảng ba xăng ti mét, có thể dùng lõi cuộn giấy vệ sinh làm phép thử gần đúng ở nhà.
- Sờ toàn bộ bề mặt và cạnh, nhất là mặt dưới và trong lòng lỗ: không dằm, không ráp, không mép sơn sắc.
- Ngửi: đồ gỗ mới có mùi gỗ nhẹ là bình thường, mùi hắc như dung môi hay keo nồng là dấu hiệu nên để vài ngày nơi thoáng hoặc đổi món khác.
- Xem nhãn tiếng Việt, độ tuổi khuyến cáo, dấu hợp quy CR và nơi sản xuất hoặc nhập khẩu. Quy chuẩn và văn bản đi kèm có thể được sửa đổi, ba mẹ kiểm bản hiện hành khi cần.
Một lưu ý cuối: giáo cụ không làm bé thông minh hơn chỉ vì có mặt trong nhà. Giá trị của nó nằm ở chỗ bé được tự làm một việc thật, lặp lại theo ý mình. Mười món dùng hằng ngày đáng giá hơn năm mươi món nằm trong thùng.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi cần bao nhiêu món giáo cụ Montessori là đủ?
Với gia đình, khoảng mười đến mười lăm món chọn kỹ là đủ cho một năm. Mỗi lúc chỉ để ra năm đến tám món trên kệ, phần còn lại cất đi. Nhiều đồ bày cùng lúc làm bé lướt qua từng món mà không làm trọn việc nào.
Có cần mua đúng bộ giáo cụ có chữ Montessori trên hộp không?
Không bắt buộc. Nhóm thực hành cuộc sống phần lớn là đồ gia dụng thật cỡ nhỏ như bình, thìa, kẹp, khay. Những món cần độ chính xác như hộp lắp trụ, bảng núm, tháp hồng thì nên mua loại đúng kích thước chuẩn để giáo cụ tự kiểm lỗi được.
Bé 2 tuổi còn hay cho đồ vào miệng thì chọn giáo cụ thế nào?
Ưu tiên món không có chi tiết rời nhỏ, thử bằng lõi cuộn giấy vệ sinh: vật nào lọt hẳn vào lõi thì cất đi. Bài rót, xúc nên dùng hạt to và có người lớn ngồi cạnh. Không đưa nam châm nhỏ, pin cúc, hạt cườm cho bé ở tuổi này.
Giáo cụ bằng gỗ có tốt hơn bằng nhựa cho bé 2 tuổi không?
Gỗ cho cảm giác nặng nhẹ và bề mặt thật, bền và dễ sửa, nhưng cần chọn loại gỗ chắc, sơn gốc nước và cạnh bo. Nhựa an toàn vẫn dùng được cho đồ rửa, đồ chơi nước. Quan trọng hơn chất liệu là món đó có dạy một việc rõ ràng và vừa tay bé hay không.
Bé 2 tuổi đã học chữ cái Montessori được chưa?
Phần lớn trẻ ở tuổi này đang ở giai đoạn gọi tên đồ vật, nên đồ vật thật, mô hình thu nhỏ và thẻ hình hợp hơn. Chữ cát nhám thường được giới thiệu từ khoảng ba tuổi. Khi mua, chọn bộ có đủ chữ cái và dấu thanh tiếng Việt.
Mua giáo cụ cho bé 2 tuổi nên mua một lần hay mua dần?
Nên mua dần theo việc bé đang say mê, mỗi đợt hai đến ba món. Cách này tránh mua phải món bé chưa dùng được, giúp ba mẹ thấy món nào thật sự được dùng nhiều, và đồ không cũ trước khi tới tuổi.