Giáo cụ Montessori cho bé dưới 1 tuổi: đồ treo, xúc xắc gỗ, hộp thả bóng

Bé dưới một tuổi cần rất ít giáo cụ: vài đồ treo để nhìn khi còn nằm, xúc xắc và vòng gỗ để cầm nắm, hộp thả bóng và hộp lồng khi bé đã ngồi vững, gương an toàn và thanh vịn khi bé tập kéo người đứng dậy. Mỗi giai đoạn chỉ cần vài món, đổi theo việc bé làm được, không cần cả kệ đồ chơi.

Với tuổi này, an toàn đứng trước mọi tiêu chí khác, vì món nào bé cầm được cũng sẽ vào miệng. Bài này đi theo từng giai đoạn trong năm đầu, nêu món tiêu biểu trong các danh mục giáo cụ cho trẻ sơ sinh, chất liệu nên chọn, và những món nên tránh hoặc phải gỡ đúng lúc. Mốc tháng là mức thường gặp, bé nào cũng có nhịp riêng.

Năm đầu cần ít đồ mà đúng lúc

Trong năm đầu, thứ bé cần nhiều nhất là khoảng sàn an toàn để nằm, lăn, trườn, và người lớn để nhìn, nghe, chạm. Đồ vật chỉ là phần thêm. Vì vậy danh mục giáo cụ cho tuổi này ngắn hơn hẳn các tuổi khác, và các món thay nhau theo từng giai đoạn vận động của bé hơn là theo chủ đề.

Một nguyên tắc dễ nhớ là đồ phải khớp với việc bé đang tập. Khi bé mới chỉ nằm và nhìn, đồ treo là phù hợp. Khi bé bắt đầu với tay, đồ treo được thay bằng thứ bé chạm và nắm được. Khi bé ngồi vững, hộp thả, hộp lồng xuất hiện. Khi bé bò và kéo người đứng, đồ vận động lớn hơn mới cần. Mua cả bộ từ lúc bé chào đời thì một nửa số đồ sẽ nằm chờ nhiều tháng.

Một nguyên tắc nữa là đơn giản về hình và màu. Đồ cho bé nhỏ trong danh mục giáo cụ thường là gỗ trơn hoặc vài màu rõ, không đèn, không nhạc tự phát. Bé tự tạo ra âm thanh bằng cách lắc, gõ, thả, và học rằng hành động của mình gây ra kết quả.

Cũng vì đồ ít, mỗi món đáng được chọn kỹ: gỗ cứng, hoàn thiện an toàn cho thứ bé ngậm, kích thước không thể nuốt, và dễ lau rửa. Một món tốt dùng được qua nhiều tháng, rồi còn để lại cho em bé sau.

Đồ treo cho bé còn nằm

Đồ treo đen trắng hình học. Thường gọi theo tên nhà thiết kế Munari: vài hình khối đen trắng và một quả cầu trong, treo cho bé những tuần đầu, khi mắt bé nhìn rõ nhất các mảng tương phản mạnh.

Đồ treo khối bát diện. Ba khối tám mặt bằng giấy phản chiếu màu đỏ, vàng, xanh dương, thường dùng tiếp theo khi bé bắt đầu phân biệt màu.

Đồ treo năm quả cầu chuyển sắc. Thường gọi là Gobbi: năm quả cầu quấn chỉ cùng một màu, từ đậm tới nhạt, treo so le.

Cách chọn và treo. Đồ treo để nhìn, không để bé với tới. Treo phía trên vùng bé nằm chơi trên sàn, không treo ngay trên mặt bé, và chắc chắn không rơi. Dây treo phải ngoài tầm tay và không thể quấn quanh cổ bé.

Lúc nào gỡ. Khi bé bắt đầu đưa tay lên với, kéo, hoặc chống tay lật người, gỡ đồ treo nhìn ra và chuyển sang đồ chạm, nắm được treo thấp có người lớn kề bên, hoặc đặt đồ trên sàn. Đồ treo trên nôi cũi phải gỡ hẳn khi bé biết chống tay, quỳ.

Có cần mua không. Đồ treo giấy làm thủ công tương đối dễ, nhiều ba mẹ tự làm. Nếu mua, chọn loại nhẹ, không có chi tiết nhỏ rơi được, giấy và chỉ không phai màu khi ẩm.

Xúc xắc, vòng gỗ và đồ cầm nắm

Từ khoảng ba bốn tháng, bé bắt đầu nắm chủ động và đưa mọi thứ lên miệng. Đồ ở giai đoạn này phải chịu được việc bị ngậm, gặm, ném:

• Vòng gỗ trơn hoặc vòng gỗ gắn chuông bạc nhỏ kín: gỗ cứng, không sơn hoặc chỉ hoàn thiện bằng dầu an toàn thực phẩm, đường kính đủ lớn để không lọt miệng.
• Xúc xắc trụ có hạt bên trong: phần đựng hạt phải kín hoàn toàn, lắc mạnh, đập xuống sàn không bung.
• Đồ cầm kiểu vòng lồng như hai vòng gỗ lồng vào nhau, đĩa xâu trên trục: bé chuyển từ tay này sang tay kia.
• Bóng vải hoặc bóng có lỗ để ngón tay bé móc vào, giặt được.
• Đồ bằng chất liệu khác nhau như thìa inox, vòng tre, khăn vải nhỏ, cho bé cảm nhận nặng nhẹ, nóng lạnh, cứng mềm.

Đồ ngậm nhiều nên tránh lớp sơn dày bong được. Nếu là gỗ sơn, chọn nơi bán ghi rõ loại sơn và có hồ sơ an toàn. Vòng gặm và đồ ngậm cần rửa, lau khô thường xuyên; trong mùa nồm ẩm, gỗ ướt lâu có thể lên đốm mốc, đồ đã mốc sâu nên bỏ.

Đồ theo giai đoạn trong năm đầu

Bảng dưới gom các món phổ biến theo giai đoạn vận động. Mốc tháng là mức thường gặp, nhìn việc bé làm được để chọn chứ không nhìn lịch.

Ở mỗi hàng, ba đến năm món là đủ. Khi bé chuyển giai đoạn, cất bớt đồ cũ đi thay vì để chồng lên nhau, sàn chơi sẽ thoáng và an toàn hơn.

Hộp thả bóng và đồ cho bé đã ngồi vững

Hộp thả bóng có khay. Hộp gỗ có lỗ tròn trên nắp, bé thả bóng vào, bóng lăn ra khay phía trước. Đây là món quen nhất trong danh mục cho bé quanh sáu đến mười tháng. Chọn hộp có đế đủ nặng để không bị bé kéo lật.

Cỡ bóng. Bóng gỗ đi kèm phải lớn hơn hẳn miệng bé, không lọt vào lõi cuộn giấy vệ sinh, làm bằng gỗ đặc hoặc len nén chắc. Bóng mất phải thay đúng cỡ, không thay bằng viên bi hay bóng nhỏ.

Hộp lồng hình đơn giản. Hộp có một lỗ, một khối khớp lỗ. Bản nhiều lỗ nhiều hình dành cho bé lớn hơn.

Cốc lồng và trứng trong cốc. Vài cốc lồng vào nhau, quả trứng gỗ trong cốc gỗ: bé tập lấy ra, cho vào. Trứng phải đủ to và đặc, không tháo rời được.

Rổ đồ vật thật. Một rổ nhỏ chứa vài đồ quen trong nhà như thìa gỗ, vòng tre, khăn nhỏ, quả cam. Món này gần như không tốn tiền và bé thường mê hơn đồ chơi mua.

Gương, thanh vịn và đồ cho bé tập đứng

Gương an toàn. Gương cho bé nhìn mình khi nằm sấp và khi bò thường là gương không vỡ, như gương mica, gắn chắc vào tường ở mức sàn. Gương thuỷ tinh thường thì không dùng ở tầm bé chạm tới.

Thanh vịn tập đứng. Thanh gỗ tròn bắt vào tường ngang tầm ngực bé khi đứng, cạnh gương. Thanh phải bắt vít vào tường chắc, chịu được bé kéo cả người, đầu thanh bo tròn. Thanh chỉ dựa tạm vào đồ đạc là nguy hiểm.

Xe đẩy tập đi. Loại xe đẩy gỗ có đế rộng, bé đứng phía sau đẩy, nên có cơ chế hãm hoặc giảm tốc bánh để xe không chạy nhanh hơn bé. Loại xe tròn có ghế ngồi cho bé ngồi bên trong và lướt đi thì nhiều tổ chức nhi khoa khuyên không dùng vì nguy cơ lật, ngã cầu thang.

Bục và tam giác leo. Phần lớn hợp với bé từ khoảng một tuổi trở lên. Nếu mua sớm, chỉ dùng ở độ cao thấp và có người lớn kề bên.

Những món chưa cần, hoặc nên tránh, trong năm đầu

Bộ giáo cụ "từ sơ sinh tới sáu tuổi". Hộp lớn gom đủ mọi món nghe tiết kiệm, nhưng phần lớn món chỉ dùng được sau nhiều năm. Trong lúc chờ, đồ gỗ để trong nhà ẩm dễ mốc, cong, và những chi tiết nhỏ của món cho trẻ lớn lại thành mối nguy với bé đang bò.

Đồ chơi có màn hình, đèn nhấp nháy, nhạc tự phát. Kích thích liên tục không do bé tạo ra, và thường có pin. Năm đầu là lúc bé học rằng tự tay mình lắc, gõ, thả thì có tiếng, có chuyển động.

Thú nhồi bông và gối trong chỗ ngủ. Đồ mềm, gối, chăn dày trong nôi cũi làm tăng nguy cơ ngạt khi bé ngủ. Thú bông có thể chơi lúc thức, cất ra khỏi chỗ ngủ.

Vòng cổ, vòng tay hạt gỗ cho bé đeo. Dây đeo cổ có nguy cơ thắt, hạt rời có nguy cơ hóc. Đồ gặm nên là vòng cầm tay rời, không đeo trên người bé.

Đồ gỗ sơn nhiều màu không rõ nguồn. Bé ngậm đồ suốt ngày nên lớp phủ là thứ đi thẳng vào miệng. Gỗ trơn hoặc dầu sáp an toàn thực phẩm là lựa chọn yên tâm hơn cho tuổi này.

An toàn đồ cho bé hay ngậm, và khi nào đi cấp cứu

Với bé dưới một tuổi, mỗi món đồ nên được kiểm trước khi đưa cho bé và kiểm lại định kỳ:

• Không chi tiết nào lọt vào lõi cuộn giấy vệ sinh, kể cả các chi tiết có thể bung ra như hạt bên trong xúc xắc, chuông nhỏ, mắt gắn trên thú vải.
• Không dây, ruy băng, dây treo dài quanh chỗ bé nằm và ngủ. Đồ có dây chỉ dùng khi có người lớn ngồi cạnh.
• Không pin cúc, không nam châm nhỏ trong bất kỳ món nào bé tiếp cận được.
• Đồ gỗ nứt, sứt, bong sơn được rút khỏi chỗ chơi ngay.
• Đồ có mùi lạ, mùi hắc, hoặc mua không có nhãn tiếng Việt và nơi sản xuất nên được cân nhắc kỹ trước khi cho bé ngậm.

Nếu bé có dấu hiệu hóc như ho không ra tiếng, thở rít, khó thở, môi tím tái, người lớn gọi cấp cứu ngay và làm sơ cứu hóc dị vật cho trẻ dưới một tuổi nếu đã được học; nếu nghi bé nuốt pin cúc hoặc nam châm, đưa bé tới cơ sở y tế ngay dù bé trông vẫn bình thường. Ba mẹ nên học một khoá sơ cứu cho trẻ nhỏ trước khi bé biết bò.

Câu hỏi thường gặp

Bé sơ sinh có cần đồ chơi Montessori không?

Bé sơ sinh cần nhất là chỗ nằm an toàn và người lớn trò chuyện, ôm ấp. Vài đồ treo tương phản để nhìn là đủ cho những tuần đầu. Không cần mua cả bộ đồ chơi từ khi bé chào đời; các món sau chỉ cần khi bé bắt đầu với tay, ngồi, bò.

Đồ treo nôi Montessori khác đồ treo nôi có nhạc thế nào?

Đồ treo trong danh mục giáo cụ thường đơn giản, không nhạc, không quay tự động, mỗi bộ một kiểu hình hoặc màu để bé tập trung nhìn. Đồ treo có nhạc và đèn tạo nhiều kích thích cùng lúc. Loại nào cũng phải treo chắc, ngoài tầm với và gỡ khi bé biết chống tay.

Bé mấy tháng thì chơi hộp thả bóng?

Thường khi bé ngồi vững và cầm nắm chủ động, quanh khoảng sáu đến mười tháng. Chọn hộp có đế nặng, bóng to hơn hẳn miệng bé, và thay bóng mất bằng bóng đúng cỡ.

Vòng gặm bằng gỗ có an toàn không?

Vòng gỗ cứng, không sơn hoặc hoàn thiện bằng dầu an toàn thực phẩm, đường kính đủ lớn và không có chi tiết rời thì dùng được. Cần rửa, lau khô thường xuyên; vòng nứt hoặc lên mốc sâu thì bỏ.

Có nên mua xe tập đi cho bé không?

Loại xe đẩy có đế rộng, bé đứng phía sau đẩy và có hãm bánh dùng được khi bé đã kéo người đứng vững. Loại xe tròn có ghế cho bé ngồi bên trong thì nhiều tổ chức nhi khoa khuyên không dùng vì nguy cơ lật và ngã cầu thang.

Bé dưới 1 tuổi cần bao nhiêu món đồ chơi?

Mỗi giai đoạn ba đến năm món thường là đủ, thêm vài đồ vật thật trong nhà. Khi bé chuyển giai đoạn, cất bớt đồ cũ để sàn chơi thoáng. Nhiều đồ cùng lúc không giúp bé chơi lâu hơn mà làm sàn chơi kém an toàn.