Phần lớn giáo cụ thực hành cuộc sống nên là đồ thật cỡ nhỏ: bình, cốc, thìa, kẹp, khăn, chổi, bàn chải đúng chất liệu đời thường nhưng vừa tay trẻ. Chỉ một số ít món cần mua chuyên dụng vì khó tìm ngoài chợ, như bộ khung cài, dao cắt cho trẻ có lưỡi cùn, khay có gờ đúng cỡ, và một số dụng cụ nhỏ như rây, phễu, bình tưới cỡ trẻ em.
Lý do nằm ở chính mục đích của nhóm này: trẻ tập làm những việc thật của đời sống hằng ngày. Đồ chơi giả lập bằng nhựa, như bộ bếp đồ hàng, phục vụ trò chơi đóng vai, còn giáo cụ thực hành cần rót ra nước thật, lau khô bàn thật. Bài này giúp ba mẹ và người mua cho lớp chia món nào nên mua đồ thật, món nào nên mua bộ, chọn chất liệu, và kiểm an toàn.
Thực hành cuộc sống gồm những nhóm việc nào
Nhìn theo nhóm việc giúp người mua không bỏ sót và không mua trùng. Các nhóm thường gặp trong danh mục giáo cụ:
- Vận động tay cơ bản: rót, xúc, gắp, vắt, vặn mở nắp, đóng mở hộp, cắt giấy bằng kéo đầu tròn.
- Chăm sóc bản thân: rửa tay, lau mặt, chải tóc, xếp quần áo, cài cúc, kéo khoá, mang giày dép, xì mũi.
- Chăm sóc môi trường: lau bàn, quét sàn, lau đồ đổ, tưới cây, lau lá, cắm hoa, xếp lại đồ dùng.
- Chuẩn bị đồ ăn: rửa rau quả, bóc vỏ chuối, phết bơ, cắt quả mềm, rót nước mời bạn.
- Vận động có kiểm soát: đi trên vạch, mang khay, khiêng ghế nhẹ, xếp chồng đồ cẩn thận.
Phép lịch sự như chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi cũng nằm trong khu này ở nhiều lớp, nhưng không cần mua món đồ nào và thuộc về chuyện dạy trẻ hơn là chuyện mua sắm. Trong năm nhóm trên, chăm sóc môi trường và chuẩn bị đồ ăn là hai nhóm dễ thiếu đồ nhất vì người lớn ít nghĩ tới việc sắm riêng cỡ nhỏ.
Đồ thật cỡ nhỏ hay bộ làm sẵn: món nào chọn cách nào
Bảng dưới gợi ý cách chọn cho từng loại món. "Đồ thật" là đồ gia dụng thông thường, chọn cỡ nhỏ nhất có trên thị trường.
| Món | Nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Bình rót, cốc, chén nhỏ | Đồ thật | Dễ tìm cỡ nhỏ, chất liệu thật cho trẻ cảm được sức nặng |
| Thìa, kẹp, rây, phễu | Đồ thật, chọn cỡ nhỏ | Có sẵn ở cửa hàng đồ bếp, đồ pha chế |
| Khay có gờ | Chuyên dụng hoặc đồ thật chọn kỹ | Cần đúng cỡ để vừa kệ và vừa sải tay trẻ |
| Khung cài | Bộ chuyên dụng | Khó tự làm cho bền và đều tay |
| Dao cắt cho trẻ | Chuyên dụng | Lưỡi cùn, có răng cưa nhỏ, không mũi nhọn, cán vừa tay |
| Chổi, hốt rác, cây lau | Chuyên dụng cỡ trẻ | Đồ người lớn cán quá dài, trẻ không điều khiển được |
| Khăn, bọt biển, bàn chải | Đồ thật cắt hoặc chọn nhỏ | Rẻ, dễ thay, dùng nhiều |
| Bình tưới, kéo tỉa lá | Chuyên dụng cỡ trẻ | Đồ làm vườn thường nặng và sắc |
Nhìn chung, món nào trẻ dùng như người lớn dùng thì mua đồ thật; món nào cỡ người lớn gây nguy hiểm hoặc trẻ không cầm nổi thì mới mua chuyên dụng.
Chất liệu: đồ dễ vỡ có nên đưa cho trẻ
Thuỷ tinh và gốm. Nhiều lớp Montessori dùng cốc, bình thuỷ tinh dày và chén gốm nhỏ, vì trẻ học cầm nhẹ tay khi biết đồ có thể vỡ. Điều kiện là đồ phải dày, nhỏ, và người lớn có kế hoạch xử lý khi vỡ: chổi riêng, găng tay, chỗ bỏ mảnh vỡ ngoài tầm trẻ. Với trẻ dưới hai tuổi hoặc lớp chưa sẵn sàng, có thể bắt đầu bằng inox hay tre rồi chuyển dần.
Inox. Bền, nhẹ, dễ vệ sinh, hợp cho bình rót và khay nhỏ. Chọn loại dùng cho thực phẩm, mép cuộn tròn, không mép cắt sắc.
Tre và gỗ. Hợp cho thìa, kẹp, khay, rổ. Đồ tre gỗ tiếp xúc nước thường xuyên cần lớp phủ an toàn thực phẩm và phải phơi khô sau mỗi lần dùng, nếu không sẽ lên mốc trong mùa ẩm.
Nhựa. Nhẹ, rẻ, nhưng làm mất cảm giác về sức nặng và hay bị trẻ dùng mạnh tay. Nếu dùng, chọn nhựa ghi rõ dùng cho thực phẩm, không mùi, không nứt.
Vải. Khăn, tạp dề, túi đựng nên là cotton dễ giặt, màu trơn để thấy rõ vết bẩn, giúp trẻ nhận ra khi cần lau.
Khung cài: mua bộ nào, soi gì
Khung cài là món chuyên dụng tiêu biểu nhất của nhóm chăm sóc bản thân: một khung gỗ vuông căng hai mảnh vải gặp nhau ở giữa, cài bằng một kiểu khoá. Bộ đầy đủ thường có khoảng mười khung: cúc to, cúc nhỏ, khuy bấm, khoá kéo, khoá dán, móc cài, khoá thắt lưng, dây buộc nơ, dây giày, kim băng. Ba mẹ mua cho nhà không cần đủ bộ; nên chọn các kiểu khoá có trên quần áo, giày dép thật của con.
Khi mua, soi bốn điểm. Khung phải phẳng, góc bo, không cong vênh khi đặt trên bàn. Vải đủ dày để không nhăn nhúm khi trẻ kéo, mép vải được may gập, không tưa chỉ. Khoá và cúc phải khâu hoặc tán chắc, kéo mạnh bằng tay người lớn không bung. Thứ tự độ khó: khoá dán và cúc to dễ nhất, khuy bấm cần lực ngón tay, dây buộc nơ khó nhất và thường để cho trẻ lớn.
Khung kim băng có kim thật, chỉ hợp với trẻ lớn và cần cất riêng. Với nhà có trẻ nhỏ, có thể bỏ qua khung này. Trong mọi trường hợp, cúc và khuy bấm bung ra là chi tiết nhỏ cần kiểm định kỳ.
Dao, kéo và đồ bếp cho trẻ: chỗ không được qua loa
Dao cắt cho trẻ. Loại thường gặp có lưỡi cùn bằng gỗ, nhựa cứng hoặc thép có răng cưa nhỏ, đầu tròn, cắt được chuối, dưa leo, đậu phụ nhưng khó gây đứt tay. Kiểm bằng cách miết nhẹ ngón tay dọc lưỡi: thấy rát là quá sắc với trẻ nhỏ.
Kéo cắt giấy. Đầu tròn, lưỡi vừa đủ cắt giấy, tay cầm vừa ngón trẻ. Trẻ thuận tay trái cần kéo riêng, nhiều lớp quên mua.
Dụng cụ gọt và bào. Gọt vỏ, bào sợi là việc của trẻ lớn hơn, chỉ làm khi người lớn kề bên. Không để những món này trên kệ tự do.
Bếp và nguồn nhiệt. Giáo cụ thực hành cho trẻ mầm non không gồm bếp nóng, ấm điện hay đồ dùng điện. Việc chuẩn bị đồ ăn chỉ dừng ở rửa, bóc, cắt, phết, rót đồ nguội.
Thớt và khay cắt. Thớt nhỏ có chân chống trượt hoặc lót khăn ẩm bên dưới, để không trượt khi trẻ ấn dao. Thớt gỗ hay tre cần rửa và dựng đứng cho khô; thớt có vết cắt sâu đã thâm đen thì thay.
Nơi cất. Dao, kéo, dụng cụ gọt cất trong hộp có nắp hoặc khay riêng ở tầng kệ người lớn kiểm soát được, không để lẫn với khay rót, xúc. Cuối buổi người lớn đếm lại số dao, kéo trước khi khoá tủ, nhất là ở lớp đông trẻ.
Đồ lau dọn và đồ chăm cây: nhóm hay bị quên
Đây là nhóm trẻ dùng hằng ngày nhưng ít khi có trong bộ giáo cụ đóng hộp. Danh sách cơ bản cho một góc ở nhà hoặc một lớp:
- Chổi và hốt rác cán ngắn, treo trên móc thấp để trẻ tự lấy và tự cất.
- Cây lau nhà nhỏ có đầu vắt được bằng tay trẻ, hoặc khăn lau sàn có quai cầm.
- Khăn lau bàn màu trơn, nhiều cái, có giỏ đựng khăn sạch và giỏ khăn bẩn riêng.
- Bình xịt nước nhỏ chỉ đựng nước sạch, không đựng chất tẩy rửa.
- Bình tưới cây nhỏ, khăn lau lá, đĩa lót chậu, vài chậu cây lá to dễ lau.
- Bộ cắm hoa đơn giản: lọ nhỏ dày, phễu, kéo đầu tròn, khăn lót.
Chất tẩy rửa, nước lau sàn, dung dịch khử khuẩn không bao giờ là giáo cụ. Trẻ chỉ lau bằng nước sạch; người lớn khử khuẩn sau. Nếu trẻ uống phải chất tẩy rửa, người lớn đưa trẻ đi cơ sở y tế ngay, mang theo chai đựng chất đó, không tự gây nôn cho trẻ.
Gợi ý theo độ tuổi: món nào trước, món nào sau
Độ tuổi dưới đây là mức thường gặp, không phải mốc bắt buộc. Người lớn nhìn việc trẻ đang muốn tự làm để chọn, rồi tăng độ khó dần.
| Độ tuổi | Món thường hợp | Món nên chờ |
|---|---|---|
| Khoảng 15 đến 24 tháng | Xúc hạt to, mở nắp hộp, lau bàn bằng khăn nhỏ, bỏ đồ vào giỏ, rửa tay với chậu nhỏ | Rót nước, kẹp gắp lò xo, dao |
| Khoảng 2 đến 3 tuổi | Rót hạt rồi rót nước, kẹp gắp to, vắt bọt biển, quét bằng chổi nhỏ, khung khoá dán và cúc to, bóc chuối | Khung dây buộc, kéo, dao răng cưa |
| Khoảng 3 đến 4 tuổi | Rót qua phễu, cắt quả mềm bằng dao cùn, cắt giấy bằng kéo đầu tròn, tưới cây, khung khoá kéo và khuy bấm | Gọt vỏ, khung kim băng |
| Khoảng 4 đến 6 tuổi | Cắm hoa, lau lá, phết bơ, khung dây buộc nơ và dây giày, chuẩn bị đồ ăn nhẹ cho bạn | Mọi việc dùng nhiệt hoặc điện |
Bảng cũng gợi ý cách mua dần: mỗi lần thêm vài món ở hàng tiếp theo khi trẻ đã làm thành thạo món ở hàng trước. Mua trước cả bảng thì những món sau sẽ nằm trong tủ hàng năm trời và có khi cũ trước khi trẻ dùng tới.
Lớp có nhiều độ tuổi cùng học thì để trên kệ món của nhiều hàng khác nhau, xếp món dễ ở tầng thấp, món cần giám sát ở tầng cao hoặc trong tủ có cửa.
Hao mòn và thay thế: nhóm rẻ nhưng tốn nhất
Đồ thực hành cuộc sống rẻ từng món nhưng là nhóm phải thay nhiều nhất. Khăn sờn sau vài tháng, bọt biển rách, kẹp tre lỏng khớp, bình thuỷ tinh mẻ miệng. Món sứt mẻ phải rút khỏi kệ ngay, kể cả khi trẻ vẫn thích, vì mép thuỷ tinh mẻ hay kẹp gỗ nứt đều có thể làm đứt tay hoặc kẹp tay.
Cách giữ chi phí hợp lý là mua đồ thật phổ biến, dễ tìm lại ở chợ hay cửa hàng gần nhà, thay vì một bộ đồ đồng bộ đẹp mà mất một món là không mua lại được. Với lớp học, nên để sẵn một hộp dự phòng gồm khăn, bọt biển, kẹp, thìa để thay ngay khi hỏng, không phải chờ đợt mua mới.
Một mẹo nhỏ nhưng đáng làm: mỗi món dùng nước như khay gỗ, kẹp tre, rổ mây đều phơi khô trước khi cất lên kệ. Ở những tháng nồm ẩm hoặc mùa mưa, bỏ qua bước này vài ngày là đồ đã có đốm mốc, và đồ tiếp xúc với miệng, tay trẻ thì khi đã mốc sâu nên bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho bé dùng cốc, bình thuỷ tinh thật không?
Nhiều lớp Montessori dùng thuỷ tinh dày cỡ nhỏ để trẻ học cầm nhẹ tay. Điều kiện là đồ dày, nhỏ, và người lớn có sẵn cách dọn mảnh vỡ ngoài tầm trẻ. Trẻ quá nhỏ hoặc nhà chưa sẵn sàng có thể bắt đầu bằng inox, tre rồi chuyển dần.
Bộ khung cài Montessori cho bé ở nhà cần mua đủ mười khung không?
Không cần. Chọn các kiểu khoá có trên quần áo, giày dép thật của bé như khoá dán, cúc to, khoá kéo. Khung dây buộc nơ và khung kim băng dành cho trẻ lớn hơn và có thể để sau.
Dao cho trẻ em mầm non chọn loại nào?
Chọn dao lưỡi cùn bằng gỗ, nhựa cứng hoặc thép răng cưa nhỏ, đầu tròn, cán vừa tay, đủ cắt chuối và dưa leo. Miết nhẹ ngón tay dọc lưỡi để thử độ sắc. Trẻ luôn dùng dao khi có người lớn ngồi cạnh.
Bộ đồ chơi nấu ăn bằng nhựa có thay được giáo cụ thực hành cuộc sống không?
Không thay được. Bộ đồ hàng nhựa phục vụ trò chơi đóng vai, vốn có giá trị riêng, còn giáo cụ thực hành cần trẻ làm việc thật như rót nước, lau bàn, rửa rau. Hai loại có thể cùng có mặt trong nhà, mỗi loại một mục đích.
Có cần mua khay chuyên dụng Montessori không?
Không bắt buộc. Khay cần có gờ, đủ nhẹ để trẻ mang khi đầy đồ, và vừa với chiều sâu kệ. Khay gỗ phải có lớp phủ chịu nước. Khay đồ gia dụng đạt các điều đó vẫn dùng tốt.
Trẻ mầm non có nên lau dọn bằng nước tẩy rửa không?
Không. Trẻ chỉ lau bằng nước sạch, người lớn khử khuẩn sau. Chất tẩy rửa cất ngoài tầm với. Nếu trẻ uống phải, đưa trẻ đi cơ sở y tế ngay, mang theo chai chứa chất đó và không tự gây nôn.