"Sơn gốc nước" chỉ có nghĩa là sơn dùng nước làm dung môi thay cho dung môi hữu cơ, nên ít mùi và ít hơi độc khi khô. Nó không tự bảo đảm bột màu trong sơn không chứa chì hay kim loại nặng khác. Điều làm lớp sơn an toàn cho trẻ là kết quả thử nghiệm thôi nhiễm theo quy chuẩn an toàn đồ chơi, thể hiện qua hồ sơ hợp quy, không phải chữ quảng cáo trên bao bì.
Lớp hoàn thiện là thứ trẻ chạm vào và ngậm trực tiếp, nên đây là phần cần đọc kỹ nhất khi mua đồ chơi gỗ. Bài này phân biệt các kiểu hoàn thiện thường gặp, giải thích quy chuẩn ở mức nguyên lý, chỉ cách tự kiểm tại nhà và cách xử lý khi sơn bong, mẻ.
Lớp hoàn thiện làm gì cho món đồ
Gỗ để trần hút ẩm, hút nước bọt và vết bẩn, dễ đổi màu và dễ mốc. Lớp hoàn thiện có ba việc. Thứ nhất là bảo vệ: làm chậm việc gỗ hút nước, giúp lau chùi được. Thứ hai là làm mịn: lấp các thớ hở, giảm xơ gỗ dựng lên khi gặp ẩm. Thứ ba là tạo màu, với những món cần phân biệt màu như giáo cụ hay đồ chơi xếp hình.
Mỗi việc đòi hỏi một kiểu lớp phủ khác nhau. Dầu và sáp thấm vào thớ, giữ cảm giác gỗ, ít bong nhưng phải bôi lại định kỳ. Sơn và véc ni tạo một màng trên bề mặt, bảo vệ tốt hơn khi lau ướt nhưng có thể mẻ, bong thành mảnh khi va đập. Màng sơn càng dày càng dễ mẻ ở cạnh, và mảnh sơn bong là thứ trẻ có thể nuốt.
Vì vậy không có lớp hoàn thiện nào tốt nhất cho mọi món. Đồ trẻ ngậm nhiều hợp với gỗ trơn hoặc dầu sáp. Đồ cần màu bền như giáo cụ giác quan cần sơn đạt chuẩn. Đồ bị lau ướt hằng ngày ở lớp học cần lớp phủ chịu nước tốt.
Các kiểu hoàn thiện thường gặp trên đồ chơi gỗ
Mô tả sản phẩm thường dùng một trong các cụm dưới đây. Bảng so sánh theo góc người dùng.
| Kiểu hoàn thiện | Cảm giác và độ bền | Hợp với | Cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Để mộc, không phủ | Gỗ thật hoàn toàn, nhanh bẩn, dễ hút ẩm | Đồ ít tiếp xúc nước, gỗ cứng mịn | Dễ mốc trong mùa ẩm, phải lau khô ngay |
| Dầu thực vật khô | Thấm vào thớ, giữ vân, bề mặt hơi mờ | Đồ cầm nắm, đồ gặm, thìa, khay | Phải bôi lại định kỳ; chỉ dùng loại cho đồ tiếp xúc thực phẩm |
| Sáp ong, dầu pha sáp | Mịn tay, chống nước nhẹ | Đồ cầm nắm, khối, đồ gỗ trơn | Lớp mỏng, mau mòn ở đồ dùng nhiều |
| Sơn gốc nước | Có màu, ít mùi | Giáo cụ màu, đồ xếp hình, đồ chơi kéo | Hỏi hồ sơ thử nghiệm; dễ mẻ ở cạnh nếu dày |
| Sơn, véc ni gốc dung môi | Màng cứng, bóng, chịu nước tốt | Đồ to, kệ, đồ ngoài trời | Mùi kéo dài khi mới; không nên cho đồ trẻ ngậm |
| Nhuộm màu rồi phủ dầu | Thấy vân gỗ qua màu | Khối màu, đồ xếp chồng | Kiểm phai màu bằng khăn ẩm |
Một món có thể dùng nhiều kiểu: thân gỗ để mộc phủ dầu, phần chi tiết sơn màu. Khi đọc mô tả, hỏi rõ kiểu hoàn thiện của phần trẻ hay cầm, hay ngậm nhất.
"Sơn gốc nước", "không độc", "an toàn tuyệt đối": đọc cho đúng
"Gốc nước" là nói về dung môi. Nước bay hơi khi sơn khô, nên lượng hơi dung môi phát ra thấp hơn sơn gốc dầu. Nhưng phần ở lại trên gỗ là nhựa và bột màu; bột màu có chứa kim loại nặng hay không là chuyện khác, phải dựa vào kết quả thử nghiệm.
"Không độc" và "an toàn tuyệt đối" không phải tên tiêu chuẩn. Đây là lời quảng cáo. Người mua có thể hỏi lại: an toàn theo quy chuẩn nào, có dấu hợp quy không, có kết quả thử nghiệm của lô hàng hay của loại sơn đó không.
"Sơn màu thực phẩm". Một số nơi bán ghi như vậy để chỉ chất tạo màu dùng được trong thực phẩm. Câu này có thể đúng với phần màu, nhưng màu vẫn cần chất kết dính để bám lên gỗ; hỏi rõ toàn bộ lớp phủ gồm gì.
"Chuẩn châu Âu". Nếu nơi bán nói theo tiêu chuẩn châu Âu, phần liên quan thường là bộ tiêu chuẩn an toàn đồ chơi EN 71, trong đó có phần về thôi nhiễm một số nguyên tố. Hỏi xem giấy thử nghiệm áp dụng cho chính sản phẩm đang bán hay chỉ cho nguyên liệu.
Ảnh giấy chứng nhận. Ảnh giấy tờ trên trang bán hàng nên đọc tên sản phẩm, tên đơn vị, ngày cấp. Giấy cấp cho một món khác hoặc đã quá lâu thì không nói được gì về món bạn đang mua.
Quy chuẩn an toàn đồ chơi ở mức nguyên lý
Ở Việt Nam, đồ chơi trẻ em thuộc diện phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn đồ chơi trẻ em, hiện được biết với ký hiệu QCVN 3:2019/BKHCN, và hàng lưu thông phải có dấu hợp quy CR cùng nhãn hàng hoá theo quy định. Quy chuẩn này dẫn chiếu tới các yêu cầu về cơ lý, về tính cháy và về sự thôi nhiễm của một số nguyên tố độc hại từ vật liệu đồ chơi, trong đó có lớp sơn và lớp phủ.
Thôi nhiễm hiểu đơn giản là lượng chất có thể đi ra khỏi vật liệu khi tiếp xúc với dịch tương tự dịch dạ dày, mô phỏng tình huống trẻ ngậm hoặc nuốt phải mảnh sơn. Các nguyên tố thường được kiểm như chì, cadimi, thuỷ ngân, crôm, asen, bari, antimon, selen. Tiêu chuẩn quốc tế và châu Âu có phần tương tự, và nhiều nhà sản xuất làm hàng xuất khẩu thử theo cả hai.
Người mua không cần nhớ chi tiết các ngưỡng. Điều cần là biết món đồ có nhãn tiếng Việt, có dấu CR, và nơi bán có thể đưa ra hồ sơ khi được hỏi. Quy chuẩn và văn bản hướng dẫn có thể được sửa đổi, thay thế; khi cần căn cứ chính xác, ba mẹ hoặc nhà trường kiểm bản hiện hành trên kênh chính thức của cơ quan quản lý.
Trên nhãn, ngoài dấu CR, ba mẹ nên tìm thấy tên sản phẩm, tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ, độ tuổi khuyến cáo, cảnh báo an toàn nếu có và hướng dẫn sử dụng. Món đồ chơi gỗ bán rời không hộp, không nhãn, chỉ kèm lời giới thiệu miệng là món người mua hoàn toàn không có căn cứ gì về lớp sơn.
Tự kiểm lớp hoàn thiện tại nhà
Không thay được thử nghiệm phòng thí nghiệm, nhưng vài bước dưới đây giúp loại sớm những món làm ẩu:
- Ngửi khi mở hộp: mùi gỗ, mùi sáp nhẹ là bình thường; mùi hắc, cay mắt, mùi dung môi kéo dài sau vài ngày để thoáng là dấu hiệu đáng ngờ.
- Lấy khăn trắng hơi ẩm lau mạnh vài lần trên mặt sơn màu: khăn dính màu là lớp sơn chưa bám hoặc màu dễ phai khi trẻ ngậm.
- Miết móng tay ở cạnh và góc: sơn bong ra thành vảy là màng sơn kém bám hoặc quá dày.
- Nhìn dưới ánh sáng chiếu xiên: chỗ sơn chảy thành giọt, đọng trong lỗ, phồng bọt là quy trình làm ẩu.
- Thả nhẹ món đồ từ độ cao bàn xuống sàn gạch có lót khăn mỏng: món tốt không mẻ sơn ở cạnh sau vài lần.
- Ghi lại kết quả cho đồ của lớp, để lần mua sau so sánh giữa các nơi cung cấp.
Món không qua được bước một hoặc bước hai thì không đưa cho trẻ ngậm. Món chỉ mẻ nhẹ ở bước năm thì vẫn dùng được cho trẻ lớn nhưng cần kiểm định kỳ.
Khi sơn bong, phai hoặc mẻ
Rút khỏi chỗ chơi ngay. Mảnh sơn bong là chi tiết nhỏ và là phần trẻ dễ nuốt nhất. Không để "dùng tạm cho hết".
Đừng sơn lại bằng sơn nhà. Sơn tường, sơn sắt, sơn xịt không được làm cho đồ chơi trẻ em. Phủ thêm lên lớp sơn cũ đang bong còn làm lớp phủ dày và dễ bong hơn.
Đồ không sơn màu có thể hoàn thiện lại. Khối gỗ trơn, thìa, khay bị xơ, bạc có thể chà nhám mịn rồi phủ lại bằng dầu hoặc sáp ghi rõ dùng được cho đồ tiếp xúc thực phẩm.
Giáo cụ màu thì liên hệ nơi bán. Giáo cụ cần màu chuẩn như tháp hồng, bảng màu, khi bong sơn nên hỏi nơi bán mua lẻ chi tiết thay thế, không tự sơn vì khó đúng màu và đúng loại sơn.
Phai màu sau khi lau khử khuẩn. Nếu màu bạc dần sau một thời gian lau bằng dung dịch khử khuẩn, đó là dấu hiệu dung dịch không hợp với lớp sơn. Đổi cách vệ sinh theo hướng dẫn của nơi bán trước khi lớp sơn bắt đầu bong, và theo dõi những món đã bạc màu kỹ hơn.
Giẻ thấm dầu cần xử lý cẩn thận. Một số loại dầu khô như dầu lanh sinh nhiệt khi khô; giẻ thấm dầu vo tròn bỏ vào thùng rác có thể tự bốc cháy. Trải phẳng giẻ ra phơi ngoài trời cho khô hẳn, hoặc ngâm nước, rồi mới bỏ.
Màu sắc cho đồ ngậm và đồ không ngậm
Với bé dưới một tuổi và trẻ còn đưa mọi thứ lên miệng, đồ gỗ trơn hoặc chỉ phủ dầu sáp an toàn thực phẩm là lựa chọn yên tâm hơn hẳn đồ sơn nhiều màu. Bé ở tuổi này nhìn màu chưa phải là việc chính, mà là cầm, nắm, gặm. Nếu muốn có màu, chọn món có màu ở phần ít bị ngậm, hoặc màu được nhuộm thấm vào thớ thay vì một lớp sơn dày trên bề mặt.
Với trẻ lớn hơn và giáo cụ cần màu như bảng màu, gậy số, khối xếp màu, sơn là cần thiết. Ở đây tiêu chí là màu chuẩn, bám chắc, có hồ sơ an toàn, và lớp sơn đủ mỏng để không mẻ thành mảng ở cạnh.
Ở lớp học, đồ bị lau ướt hằng ngày nên có lớp phủ chịu nước. Nhà trường nên hỏi nơi cung cấp cách vệ sinh phù hợp với lớp phủ đó, vì một số dung dịch khử khuẩn mạnh làm bạc, làm mềm lớp sơn sau vài tháng, tạo ra đúng loại mảnh bong mà người mua đã cố tránh.
Cuối cùng, nhiều màu không có nghĩa là nhiều giá trị. Một bộ khối gỗ trơn phủ dầu, cầm chắc tay, dùng được nhiều năm và truyền lại cho em, thường an toàn và bền hơn bộ khối sơn sặc sỡ mà sau một mùa đã mẻ hết các góc.
Câu hỏi thường gặp
Sơn gốc nước trên đồ chơi gỗ có an toàn cho bé ngậm không?
Gốc nước chỉ nói về dung môi, nên ít mùi và ít hơi độc khi khô. Việc an toàn khi bé ngậm còn phụ thuộc vào bột màu và chất kết dính, thể hiện qua kết quả thử nghiệm thôi nhiễm theo quy chuẩn an toàn đồ chơi. Hỏi nơi bán hồ sơ và xem dấu CR.
Đồ chơi gỗ không sơn có tốt hơn đồ có sơn không?
Với đồ bé ngậm nhiều, gỗ trơn hoặc phủ dầu sáp an toàn thực phẩm thường yên tâm hơn. Với giáo cụ cần màu chuẩn, sơn đạt yêu cầu là cần thiết. Gỗ để mộc hoàn toàn dễ bẩn và dễ mốc trong khí hậu ẩm, nên cũng phải lau khô kỹ.
Đồ chơi gỗ bị bong sơn thì có nên dùng tiếp không?
Nên rút khỏi chỗ chơi ngay, vì mảnh sơn bong là chi tiết nhỏ trẻ dễ nuốt. Không sơn lại bằng sơn nhà. Đồ trơn có thể chà nhám và phủ dầu sáp an toàn, giáo cụ màu thì hỏi nơi bán chi tiết thay thế.
Làm sao kiểm tra đồ chơi gỗ có phai màu không?
Dùng khăn trắng hơi ẩm lau mạnh vài lần lên mặt sơn. Khăn dính màu là màu dễ phai khi trẻ ngậm. Kết hợp ngửi mùi, miết móng tay ở cạnh xem có bong vảy không.
Dấu CR trên đồ chơi gỗ có ý nghĩa gì?
Dấu CR là dấu hợp quy, cho biết sản phẩm đã được công bố phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia áp dụng cho nó, với đồ chơi là quy chuẩn an toàn đồ chơi trẻ em. Dấu này đi cùng nhãn tiếng Việt. Khi cần căn cứ chính xác, kiểm văn bản hiện hành.
Có nên tự phủ dầu cho đồ chơi gỗ ở nhà không?
Được, với đồ gỗ trơn bị bạc, xơ. Chọn dầu hoặc sáp ghi rõ dùng được cho đồ tiếp xúc thực phẩm, chà nhám mịn, phủ mỏng, lau phần thừa, để khô đủ thời gian. Giẻ thấm dầu phải trải phẳng phơi khô hoặc ngâm nước trước khi bỏ vì có thể tự bốc cháy.