Không có con số đồ chơi chuẩn cho mọi bé, nhưng phần lớn trẻ mầm non chỉ cần vài món cho mỗi nhóm cốt lõi hợp tuổi, tổng cộng thường vài chục món, trong đó chỉ khoảng mười món được bày ra cùng một lúc. Khi đồ chơi vượt quá chỗ cất trên kệ thấp, bé bắt đầu đổ ra nhiều hơn chơi, và ba mẹ dọn nhiều hơn ngồi chơi cùng con. Đó là dấu hiệu thực tế hơn mọi con số.
Bài này không bàn cách bày góc chơi hay cách xoay vòng đồ trên kệ, vốn là chuyện của việc chơi cùng con. Ở đây chỉ là câu hỏi của người mua: nhà mình cần những nhóm đồ nào, mỗi nhóm bao nhiêu, mua thêm khi nào, và làm gì với đồ dư.
Vì sao nhiều đồ chơi chưa chắc tốt hơn
Một nghiên cứu quan sát nhỏ với trẻ chập chững, đăng trên tạp chí chuyên ngành về phát triển trẻ nhỏ, so sánh lúc trẻ chơi trong phòng có bốn món đồ chơi và lúc phòng có mười sáu món. Khi ít đồ, trẻ chơi mỗi món lâu hơn và thử nhiều cách chơi hơn với cùng một món. Cỡ mẫu của nghiên cứu nhỏ nên chỉ nên đọc như một gợi ý, nhưng gợi ý đó khớp với điều nhiều ba mẹ tự thấy: bé đứng trước thùng đồ đầy thường lục, đổ, chuyển từ món này sang món khác.
Có thêm lý do thực tế. Đồ nhiều thì khó giữ sạch, khó kiểm hỏng hóc, khó phát hiện một chi tiết nhỏ bị rơi ra. Đồ nhiều cũng chiếm chỗ của khoảng sàn trống, nơi bé cần để chạy, bò, xây những công trình to. Với căn hộ nhỏ ở thành phố, khoảng sàn đó đôi khi còn đáng giá hơn bất kỳ món đồ chơi nào được thêm vào.
Điều này không có nghĩa bé phải có thật ít đồ. Một bé không có đủ món cho những việc bé đang tập, như không có gì để xếp, không có gì để đóng vai, thì đang thiếu. Mục tiêu là đủ nhóm, không phải ít món. Ít mà đúng nghĩa là mỗi món trong nhà có lý do để ở đó: bé đang dùng hằng tuần, bé sắp dùng tới, hoặc bé gắn bó đặc biệt, như con thú bông bé ôm ngủ mỗi tối dù đã sờn.
Khung đồ chơi theo nhóm và theo tuổi
Bảng gợi ý số lượng mỗi nhóm cho một bé. Con số mang tính tham khảo để ba mẹ hình dung độ "đủ", không phải chỉ tiêu. Bé có anh chị em thì nhiều nhóm dùng chung, số món cho mỗi bé còn ít hơn:
| Nhóm | Dưới 1 tuổi | 1–3 tuổi | 3–6 tuổi |
|---|---|---|---|
| Cầm nắm, gặm, nhìn | Năm đến tám món | Đã giảm, giữ vài món | Không cần |
| Xây dựng, ghép hình | Một bộ cốc lồng | Một bộ khối to, hai ba tranh ghép | Một bộ lắp ghép mở rộng được, ba bốn tranh ghép |
| Đóng vai | Không cần | Một bộ nấu ăn, một búp bê hoặc thú bông, vài xe | Hai ba bộ nền, trang phục, đồ vật thật |
| Vận động | Bóng vải | Bóng, xe chòi chân hoặc kéo đẩy | Xe thăng bằng hoặc xe đạp, bóng, dây nhảy |
| Tạo hình | Không cần | Bút sáp to, giấy, đất nặn | Hộp đồ thủ công dùng chung |
| Sách và trò chơi | Vài sách vải, bìa cứng | Mười đến hai mươi sách | Sách nhiều hơn, năm đến tám trò chơi bàn |
Cộng lại, một bé ba tuổi theo khung này có khoảng hai ba chục món đồ chơi chưa kể sách. Nhiều nhà khi đếm thật thấy mình có gấp vài lần như vậy, phần lớn là quà tặng và đồ mua lẻ lúc đi siêu thị. Khung giúp ba mẹ nhận ra nhóm nào thừa nhiều, nhóm nào trống, thay vì chỉ thấy "nhà nhiều đồ quá".
Rà lại đồ chơi trong nhà theo khung
Làm một lần lớn, sau đó mỗi dịp sinh nhật, Tết làm lại một lần nhỏ:
- Gom hết đồ chơi trong nhà, kể cả đồ ở nhà ông bà nếu bé hay ở đó, ra một khoảng sàn.
- Bỏ ngay món hỏng, nứt, thiếu chi tiết chính, có chi tiết lỏng, pin rò rỉ.
- Chia phần còn lại theo nhóm trong khung.
- Với mỗi nhóm, giữ những món bé dùng gần đây và món hợp tuổi sắp tới; món đã quá tuổi để riêng.
- Nhóm nào vượt khung nhiều, chọn ra phần dư: đóng thùng cất nếu sắp có em, hoặc để riêng để đem cho.
- Nhóm nào thiếu, ghi vào danh sách mua hoặc danh sách gợi ý quà.
- Cất phần giữ lại vào chỗ cất cố định; số đồ phải vừa chỗ cất, không ngược lại.
Bước cuối là quan trọng nhất. Nếu kệ thấp và vài hộp đựng là chỗ cất, thì số đồ chơi bằng sức chứa của chỗ cất đó. Mua thêm kệ để chứa thêm đồ thường chỉ dời chuyện dọn dẹp sang vài tháng sau. Với bé từ khoảng ba tuổi, ba mẹ có thể cho bé tham gia bước chia nhóm, hỏi bé món nào bé thích nhất trong mỗi nhóm; bé thường hợp tác hơn khi được hỏi ý kiến.
Quy tắc mua thêm để không dồn đồ
Một vào, một ra. Mỗi món mới vào nhà thì một món cũ cùng nhóm ra khỏi khu chơi: đem cất, đem cho hoặc bỏ nếu hỏng. Quy tắc này đơn giản đủ để duy trì lâu.
Mua theo nhóm trống, không theo hứng. Trước khi mua, hỏi món này thuộc nhóm nào và nhóm đó còn thiếu không. Đồ mua lúc đi chợ, đi siêu thị vì bé đòi thường rơi vào nhóm đã đủ.
Chờ vài ngày với món bé đòi. Ghi món bé thích vào danh sách, hẹn xem lại sau một tuần. Nhiều món bé quên ngay, món bé vẫn nhắc là món đáng cân nhắc.
Ưu tiên món mở rộng được. Thêm khối vào bộ khối sẵn có, thêm vài món vào bộ đóng vai thay vì mua bộ mới hoàn toàn. Đồ cùng hệ ghép được với nhau làm bé chơi sâu hơn.
Đồ dịp lễ. Trung thu, Tết, Quốc tế Thiếu nhi là những dịp đồ chơi vào nhà dồn dập. Rà khung trước mỗi dịp để biết gợi ý người thân tặng gì.
Đồ chơi ở chỗ thứ hai. Nhà ông bà, nhà người giúp việc trông bé cũng cần vài món. Chia đồ từ nhà sang, đổi định kỳ, thay vì mua bộ thứ hai cho mỗi chỗ.
Những món trong nhà thay được đồ chơi mua
Đồ bếp an toàn. Nồi nhỏ, chảo nhẹ, thìa gỗ, muôi nhựa, hộp đựng thức ăn có nắp, rổ nhựa. Với bé một hai tuổi, một ngăn tủ thấp chứa những món này thường thay được cả bộ đồ chơi nấu ăn. Loại bỏ món thuỷ tinh, sứ dễ vỡ, dao, món nặng có thể rơi vào chân.
Hộp các-tông. Một thùng các-tông to làm nhà, làm xe, làm hang cho bé chui; hộp nhỏ để xếp chồng. Gỡ ghim kim loại và băng dính ở mép trước khi đưa cho bé. Hộp hỏng thì bỏ, không tốn gì để thay.
Vải và khăn. Khăn tắm cũ, mảnh vải lớn làm áo choàng, làm lều, làm "khăn trải bàn" cho buổi tiệc đóng vai. Tránh dây dài, dây rèm, dây túi có thể quấn cổ.
Đồ vật thật của người lớn. Ví cũ không còn thẻ, chùm chìa khoá nhựa đồ chơi, túi xách nhỏ, mũ nón. Bé mầm non thích đồ "của người lớn" hơn đồ đóng vai thu nhỏ. Loại bỏ điện thoại thật, điều khiển có pin cúc, đồ có chi tiết nhỏ.
Đồ thiên nhiên. Lá khô, sỏi to, vỏ ốc to nhặt khi đi chơi, quả thông. Với bé dưới ba tuổi, chỉ dùng loại không lọt vào miệng và có người lớn bên cạnh.
Khi bé được tặng quá nhiều quà
Ông bà, họ hàng thương cháu thường tặng nhiều, và ba mẹ khó từ chối. Không cần từ chối; điều ba mẹ quyết được là quà nào được đưa ra dùng ngay, quà nào cất đến sau. Sau một dịp nhiều quà, mở cùng bé, cho bé chọn vài món chơi trước, phần còn lại cất vào thùng ghi tháng sẽ mở.
Ba mẹ nên nói khéo với người thân trước dịp lễ, gợi ý một nhóm bé đang cần hoặc một món lớn mà mọi người góp chung. Nhiều ông bà thực ra vui khi biết món mình tặng đúng thứ cháu cần. Gợi ý quà là sách, đồ dùng, trải nghiệm cũng giảm số đồ chơi vào nhà.
Món quà không hợp tuổi, hoặc ba mẹ thấy không an toàn, thì cất hẳn hoặc đổi nếu có phiếu đổi. Không cần đưa cho bé chỉ vì người tặng sẽ hỏi; một lời giải thích nhẹ như "để bé lớn thêm chút mới chơi" thường đủ.
Thùng quà cất đi cũng là nguồn đồ "mới" cho những tháng không có dịp lễ. Khi bé chuyển sang giai đoạn mới, hoặc khi một món cũ hỏng phải bỏ, ba mẹ mở thùng lấy ra một món thay vì đi mua. Nhiều nhà nhờ cách này mà gần như không phải mua thêm đồ chơi giữa các dịp lễ trong năm, trong khi bé vẫn có đồ mới đều đặn.
Làm gì với đồ chơi dư
Đồ dư sau khi rà có nhiều đường đi, tuỳ tình trạng món đồ:
- Còn tốt, hợp tuổi nhỏ hơn: đóng thùng cho em sắp sinh, hoặc cho gia đình người thân, hàng xóm có bé nhỏ hơn.
- Còn tốt, nhiều món cùng loại: có thể góp cho lớp mầm non, nhà văn hoá, nơi nhận đồ cho trẻ. Hỏi danh sách nơi nhận cần gì trước khi mang đến; chuyện quyên góp có hướng dẫn riêng ở những trang chuyên về việc này.
- Còn tốt, giá trị: trao đổi hoặc thanh lý trong nhóm phụ huynh; chuyên mục mua online, đồ cũ của trang có hướng dẫn kiểm đồ cũ.
- Hỏng nhẹ, sửa được an toàn: như bộ khối thiếu vài khối, sách rách bìa, có thể giữ dùng tiếp.
- Hỏng ở chỗ ảnh hưởng an toàn, như đồ nứt, đồ có pin rò rỉ, đồ có chi tiết lỏng: bỏ hẳn, không đem cho.
- Pin, đồ điện tử hỏng: tách pin, mang đến điểm thu gom pin, đồ điện tử cũ nếu địa phương có.
- Đồ bé gắn bó nhưng đã sờn, như thú bông ôm ngủ: giữ lại, giặt sạch, khâu chỗ bung. Món này không tính vào khung; với bé, nó không phải đồ chơi mà là một phần của giấc ngủ.
Đem cho cũng cần kiểm như khi mua: món mình không muốn con mình chơi thì cũng không đem cho trẻ khác. Rửa sạch, kiểm chi tiết, kèm đủ phần của bộ trước khi trao. Với đồ còn hộp và sách hướng dẫn, để kèm vào giúp nhà nhận biết độ tuổi và cách lắp.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi nên có bao nhiêu đồ chơi?
Không có con số chuẩn. Một khung tham khảo là vài món cho mỗi nhóm cốt lõi: xây dựng, đóng vai, vận động, tạo hình, sách, tổng cộng khoảng hai ba chục món, bày ra cùng lúc khoảng mười món. Quan trọng hơn con số là đủ nhóm và vừa chỗ cất.
Làm sao biết bé có quá nhiều đồ chơi?
Vài dấu hiệu: đồ không vừa chỗ cất, bé đổ ra nhiều hơn chơi, có món mua về chưa từng được dùng, ba mẹ không biết trong thùng có những gì, dọn mất nhiều thời gian hơn chơi cùng con. Khi thấy vậy, rà lại theo nhóm và giảm bớt.
Có nên vứt đồ chơi bé không chơi nữa không?
Món còn tốt thì nên cất cho em hoặc đem cho, không cần vứt. Món hỏng ở chỗ ảnh hưởng an toàn thì bỏ hẳn. Nên để bé tham gia chọn món đem cho khi bé đã lớn, khoảng từ bốn năm tuổi.
Ông bà tặng quá nhiều đồ chơi thì làm sao?
Nhận quà, cho bé chọn vài món chơi trước, cất phần còn lại đến sau. Trước dịp lễ, có thể gợi ý ông bà một nhóm bé đang cần, một món lớn để góp chung, hoặc quà là sách, trải nghiệm.
Đồ chơi rẻ mua nhiều hay đồ chơi tốt mua ít?
Thường nên nghiêng về ít món chắc chắn, an toàn, dùng được lâu và mở rộng được. Đồ rẻ không nhãn, không rõ chất liệu, hỏng nhanh vừa tốn chỗ vừa có thể có chi tiết vỡ ra. Đồ tốt không nhất thiết đắt, quan trọng là đúng tuổi và bền.
Có cần mua đồ chơi mới mỗi tháng cho bé không?
Không cần. Bé thấy mới khi đồ cất một thời gian được lấy ra lại, hoặc khi đồ trong nhà như hộp, rổ, khăn vào trò chơi. Mua mới nên theo lúc bé chuyển sang việc mới và nhóm đồ còn trống.