Không có chất liệu sân chơi tốt nhất cho mọi trường; nhựa đúc hợp với chi tiết trẻ chạm vào nhiều (máng trượt, vách, ghế) nhờ mép bo tròn và ít nóng hơn kim loại, thép mạ kẽm nhúng nóng hợp làm khung chịu lực, còn gỗ đã xử lý cho cảm giác ấm tay, hợp sân vườn nhưng đòi bảo trì đều. Phần lớn thiết bị tốt hiện nay là kết hợp: khung thép, chi tiết nhựa, đôi khi ốp gỗ.
Với khí hậu Việt Nam, ba yếu tố làm thiết bị xuống cấp nhanh nhất là nắng gắt (tia cực tím làm nhựa và sơn lão hoá), mưa ẩm kéo dài (làm gỗ mục, thép gỉ ở mối hàn), và hơi muối ở các tỉnh ven biển (ăn mòn kim loại nhanh gấp nhiều lần vùng nội địa). Chọn chất liệu là chọn cách thiết bị sẽ hỏng và công sức bảo trì mà nhà trường sẵn sàng bỏ ra.
Bốn chất liệu chính đặt cạnh nhau
Bảng so theo những điều người mua nên quan tâm, không phải theo giá. Chất lượng trong cùng một nhóm vật liệu khác nhau rất xa; bảng chỉ cho thấy xu hướng chung.
| Chất liệu | Điểm mạnh | Điểm yếu ở khí hậu Việt Nam | Dùng hợp nhất cho |
|---|---|---|---|
| Nhựa đúc (thường LLDPE) | Mép bo tròn, ít khe, màu sẵn, không gỉ | Lão hoá dưới nắng nếu thiếu phụ gia chống tia cực tím: bạc màu, giòn, nứt | Máng trượt, vách, mái, ghế, bậc |
| Thép mạ kẽm nhúng nóng | Chịu lực, lớp kẽm chống gỉ tốt | Mối hàn, vết cắt sau khi mạ dễ gỉ nếu không xử lý; nóng khi phơi nắng | Khung, cột, xà xích đu |
| Thép sơn tĩnh điện | Màu đẹp, bề mặt mịn | Sơn trầy là gỉ lan dưới lớp sơn, nhất là vùng ven biển | Khung ở nơi có mái che, nội địa |
| Gỗ đã xử lý | Ấm tay, ít nóng, hợp sân vườn | Mục, mối, nứt, dằm nếu xử lý kém hoặc không bảo dưỡng | Nhà chòi, sàn, hố cát, thành bao |
Câu hỏi thực tế không phải "nhựa hay gỗ" mà là "bộ phận nào làm bằng gì". Một bộ thiết bị khung thép mạ kẽm, máng và vách nhựa dày có chống tia cực tím, tay vịn bọc nhựa thường là cách cân bằng giữa độ bền và công bảo trì.
Nhựa ngoài trời: vì sao có loại vài năm đã giòn
Nhựa dùng cho thiết bị sân chơi thường được đúc quay từ hạt polyethylene. Bản thân polyethylene dễ bị tia cực tím làm đứt mạch phân tử, nên nhựa ngoài trời phải có phụ gia ổn định tia cực tím trộn từ khâu nguyên liệu. Thiếu phụ gia này, hoặc trộn ít để giảm giá, nhựa sẽ bạc màu, bề mặt nổi phấn trắng khi chà tay, rồi giòn và nứt. Ở những vùng nắng nhiều trong năm như Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, quá trình này diễn ra nhanh hơn rõ rệt.
Độ dày thành nhựa là chỉ dấu thứ hai. Nhựa đúc quay dày đều chịu va đập và chịu lực ngồi tốt; chỗ mỏng sẽ lõm khi trẻ lớn ngồi lên, rồi nứt theo vết lõm. Khi xem mẫu, gõ nhẹ vào vài chỗ: tiếng đục đều là tốt, chỗ nghe mỏng và rung nhiều là chỗ cần hỏi. Có thể đề nghị nhà cung cấp cho biết độ dày danh nghĩa và cho xem mặt cắt một mẫu phế phẩm.
Màu nhựa cũng ảnh hưởng: tông sậm hấp thụ nhiệt nhiều hơn, bề mặt nóng hơn khi phơi nắng. Màu sáng giảm nóng nhưng dễ thấy bẩn. Với chi tiết trẻ ngồi, trượt, nắm như máng và tay vịn, nên ưu tiên màu sáng hoặc trung tính, để màu đậm cho các chi tiết trang trí ít chạm.
Thép: mạ kẽm, sơn tĩnh điện và chỗ gỉ bắt đầu
Mạ kẽm nhúng nóng. Thép sau khi gia công được nhúng vào bể kẽm nóng chảy, kẽm phủ cả trong lòng ống. Lớp kẽm hy sinh để bảo vệ thép bên dưới, nên chống gỉ bền ngoài trời. Đây là lựa chọn hợp cho khung và cột, nhất là ở vùng ven biển.
Mạ trước rồi mới cắt, hàn. Một số sản phẩm dùng ống đã mạ sẵn rồi mới cắt, hàn. Vết cắt và mối hàn mất lớp kẽm; nếu không được sơn giàu kẽm phủ lại, gỉ sẽ bắt đầu từ chính những chỗ đó. Khi xem mẫu, nhìn kỹ các mối hàn.
Sơn tĩnh điện. Bột sơn được phun và nung bám lên thép, bề mặt đẹp, đều màu. Nhưng sơn chỉ là lớp vỏ; khi bị trầy do va đập, nước len vào và gỉ lan dưới lớp sơn, phồng lên thành vết bong. Sơn tĩnh điện phủ trên lớp mạ kẽm bền hơn hẳn sơn trực tiếp lên thép đen.
Ống hở đầu. Đầu ống không có nắp bịt sẽ đọng nước bên trong, gỉ từ trong ra; lại có mép sắc và có thể kẹt ngón tay. Mọi đầu ống phải có nắp bịt chắc.
Ốc vít. Ốc vít inox hoặc mạ kẽm dày ít gỉ hơn ốc thép mạ mỏng. Ốc gỉ là ốc khó siết lại và khó tháo khi cần thay chi tiết.
Nhiệt độ bề mặt. Mọi kim loại phơi nắng đều nóng nhanh. Tay vịn, thanh leo bằng thép nên bọc nhựa hoặc đặt nơi có bóng mát vào giờ chơi.
Gỗ: đẹp, ấm tay nhưng phải chăm
Gỗ cho thiết bị ngoài trời phải là gỗ đã được xử lý chống mối mọt và chống mục, hoặc loại gỗ có độ bền tự nhiên cao. Gỗ thường để ngoài trời vài mùa mưa là mục chân, mối đục rỗng bên trong mà bề ngoài vẫn nguyên. Khi mua, hỏi rõ loại gỗ, phương pháp xử lý, và chất dùng để xử lý có phù hợp với đồ trẻ em tiếp xúc hay không; những chất bảo quản gỗ cũ kiểu chứa asen từng được dùng rộng rãi nay bị hạn chế ở nhiều nước cho đồ chơi trẻ em.
Gỗ ngoài trời luôn co ngót và nứt theo mùa. Vết nứt dọc nhỏ trên bề mặt thường là bình thường, nhưng vết nứt ở chỗ bắt bu lông, vết nứt sâu xuyên tiết diện, hay chỗ gỗ mềm bở khi ấn móng tay là dấu hiệu nguy hiểm. Bề mặt gỗ phải bào nhẵn, bo cạnh; dằm gỗ là chấn thương nhỏ nhưng rất thường gặp ở trẻ chơi thiết bị gỗ kém hoàn thiện.
Chân cột gỗ không nên chôn thẳng xuống đất. Cách bền hơn là đặt chân gỗ trên đế thép hoặc đế bê tông cao hơn mặt đất, để gỗ không ngâm nước. Thiết bị gỗ cũng cần sơn dầu hoặc phủ lớp bảo vệ lại định kỳ theo hướng dẫn nhà sản xuất; trường không có người làm việc này thì nên cân nhắc chất liệu khác.
Trường ven biển, vùng mưa nhiều, vùng nắng nóng: ưu tiên gì
Khí hậu từng vùng đặt yêu cầu khác nhau cho cùng một bộ thiết bị:
- Ven biển (các tỉnh, thành như Quảng Ninh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Cà Mau…): ưu tiên thép mạ kẽm nhúng nóng, ốc inox, hạn chế thép chỉ sơn; rửa nước ngọt định kỳ phần kim loại để giảm muối bám.
- Vùng mưa nhiều, ẩm kéo dài: chú ý thoát nước ở chân cột, tránh gỗ chôn đất, chọn nhựa và kim loại ít khe đọng nước; kiểm mối mọt thường xuyên.
- Vùng nắng gắt quanh năm: nhựa phải có chống tia cực tím, ưu tiên màu sáng, tay vịn bọc nhựa, bố trí bóng mát cho máng trượt và thanh leo.
- Vùng có mùa đông lạnh ở miền Bắc và vùng cao: kim loại lạnh buốt vào sáng sớm, nhựa có thể giòn hơn khi lạnh; chọn tay vịn bọc và kiểm nứt sau đợt rét.
- Sân trong nhà hoặc có mái che: áp lực thời tiết thấp hơn, có thể dùng thép sơn tĩnh điện và gỗ với công bảo trì ít hơn.
Khi hỏi nhà cung cấp, nói rõ trường ở đâu và thiết bị đặt ngoài trời hay có mái. Một nhà cung cấp nghiêm túc sẽ khuyên khác nhau cho một trường ven biển và một trường ở thành phố nội địa. Nếu họ đưa cùng một cấu hình cho mọi nơi, đó là lúc nên hỏi thêm về cách chống gỉ và chống lão hoá cụ thể.
Đọc thông số chất liệu trong báo giá
Báo giá thiết bị sân chơi thường ghi rất chung chung. Đề nghị nhà cung cấp tách và ghi rõ các mục sau để so được giữa các bên:
- Khung: loại thép, đường kính và độ dày ống, phương pháp chống gỉ (mạ kẽm nhúng nóng, mạ trước, sơn tĩnh điện, kết hợp).
- Chi tiết nhựa: loại nhựa, có phụ gia chống tia cực tím hay không, độ dày danh nghĩa.
- Chi tiết gỗ: loại gỗ, phương pháp xử lý, lớp phủ bề mặt, đế chân cột.
- Ốc vít, phụ kiện: inox hay thép mạ, có nắp chụp không.
- Bảo hành tách theo từng chất liệu: khung, nhựa, gỗ, phụ kiện chuyển động, vì mỗi loại hỏng theo cách khác nhau.
- Hướng dẫn bảo trì riêng cho từng chất liệu, bằng tiếng Việt.
Hai báo giá nhìn cùng tên sản phẩm nhưng một bên mạ kẽm nhúng nóng, một bên sơn thẳng lên thép đen, thì thực chất là hai sản phẩm khác nhau về tuổi thọ. Không so được thì chưa nên chọn.
Chất liệu và nguy cơ chấn thương
Ngoài chuyện bền, mỗi chất liệu kéo theo kiểu chấn thương riêng mà người mua nên lường trước. Kim loại nóng gây bỏng tiếp xúc ở da trẻ nhỏ, nhất là ở máng trượt, bậc và tay vịn để dưới nắng trưa; trẻ nhỏ phản xạ rút tay chậm hơn người lớn. Gỗ kém hoàn thiện gây dằm và trầy xước. Nhựa lão hoá nứt ra có thể có mép sắc như dao. Thép gỉ bong lớp tạo cạnh ráp và lỗ thủng.
Điều này không có nghĩa phải tránh hẳn một chất liệu nào, mà là chọn chất liệu cho từng bộ phận theo cách trẻ dùng nó. Bộ phận trẻ ngồi, trượt, áp người lên nên là chất liệu ít nóng, bề mặt nhẵn. Bộ phận chịu lực, ít chạm tay có thể là kim loại. Bộ phận trẻ nắm nhiều nên có lớp bọc. Khi phải cân nhắc giữa hai mẫu, hãy hình dung đứa trẻ nhỏ nhất của trường chạm vào từng bộ phận vào lúc trưa nắng nhất trong năm. Khi thấy dấu hiệu hư hỏng của chất liệu như nứt nhựa, gỉ thủng, gỗ bở, cần ngừng sử dụng bộ phận đó cho tới khi sửa xong.
Trường hợp trẻ bị bỏng do chạm bề mặt nóng, làm mát vùng bỏng bằng nước mát sạch chảy nhẹ, không chườm đá, không bôi kem đánh răng hay dầu mỡ; bỏng rộng, phồng rộp lớn, bỏng ở mặt, bàn tay, vùng kín hoặc trẻ quấy khóc nhiều thì đưa đi cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Thiết bị sân chơi bằng composite có bền hơn nhựa đúc không?
Composite cứng và bóng, làm được các đường cong lớn, nhưng khi lớp phủ ngoài bị trầy có thể lộ sợi thuỷ tinh. Nhựa đúc dẻo hơn, ít lộ sợi. Độ bền phụ thuộc chất lượng từng sản phẩm hơn là tên vật liệu.
Làm sao biết thép có mạ kẽm nhúng nóng thật không?
Lớp mạ nhúng nóng thường có màu xám bạc, có thể có hoa kẽm, phủ cả trong lòng ống. Cách chắc nhất là yêu cầu nhà cung cấp ghi rõ trong hợp đồng và cung cấp chứng từ của đơn vị mạ.
Thiết bị gỗ có hợp với trường ở thành phố lớn không?
Hợp nếu thiết bị đặt ở chỗ có mái che một phần, chân cột không ngâm nước và trường có người bảo dưỡng định kỳ. Thiết bị gỗ để trần ngoài trời, không ai chăm, xuống cấp nhanh hơn nhựa và thép mạ.
Thiết bị sân chơi bạc màu có nguy hiểm không?
Bạc màu đơn thuần là thẩm mỹ. Nhưng nếu bạc màu đi kèm nổi phấn khi chà tay, giòn, nứt chân chim thì nhựa đã lão hoá, có thể nứt vỡ thành mép sắc. Cần theo dõi và hỏi nhà cung cấp về thay thế.
Có nên sơn lại thiết bị nhựa cũ cho mới?
Sơn thường bám kém lên nhựa polyethylene, nhanh bong thành mảng và trẻ có thể bóc ra cho vào miệng. Nếu nhựa đã lão hoá, sơn không làm nó bền lại. Thay chi tiết hỏng là cách đúng hơn.